Irani – “Kështjella” e “pasigurt”
Botuar nga Flaka
Shkrim nga Memedali Jusufi
Irani – vend i rrethuar me mure të larta e të trasha, i pajisur me sharapolle, bedena e mjete të tjera për t’u mbrojtur për një kohë të gjatë nga sulmet e armiqve; vendbanim i fortifikuar dhe i mbrojtur mirë; banesë e fortifikuar; kala. Kështjellë e vjetër (mesjetare). Ndërtoi kështjellën. U mbyll në kështjellë.
Irani është vendi i një prej qytetërimeve më të lashta të botës, me një histori pesëmijëvjeçare (sipas disa studiuesve edhe më të hershme). Për këtë dëshmojnë qytetet historike si Teherani, Isfahani, Shirazi, Jazdi, Kermani, Mash’hadi, Kumi etj., si dhe gërmimet arkeologjike në qendra të vjetra banimi e vende parahistorike. Në Shpellën pesëdhjetëmijëvjeçare të Hasanabadit, arkeologët iranianë kanë zbuluar mbetje njerëzish dhe kafshësh.
Qytetërimi i parë i njohur në këto troje ishte ai i ilamitëve, rreth 3000 vjet para erës sonë. Arianët, popull indo-evropian, erdhën në Iran në fillim të mijëvjeçarit të dytë para erës sonë, duke emigruar nga Rrafshnalta e Azisë Qendrore. Fiset kryesore ishin medët (në perëndim), persët (në jug) dhe partët (në juglindje). Ata e quajtën atdheun e tyre të ri Iran, që do të thotë “toka e arianëve”. Historia e Iranit është, sigurisht, edhe historia e Perandorisë së dikurshme Persiane.
Irani shtrihet në Azinë Perëndimore. Është vend i maleve të mbuluara me borë, i fushave të gjelbëruara dhe i shkretëtirave të thata. Ka një sipërfaqe prej 1.648.000 km². Kufizohet me Turkmeninë, Azerbaixhanin dhe Armeninë në veri; me Afganistanin dhe Pakistanin në lindje; me Turqinë dhe Irakun në perëndim. Laget nga Deti i Omanit, Gjiri Persik dhe Deti Kaspik, me një vijë bregdetare prej 1.952 kilometrash. Ka dy vargmale të mëdha – Alburzin në veri dhe Zagrosin në jug e perëndim. Maja më e lartë është Damavandi (5.671 m mbi nivelin e detit).
Teherani, me rrugë e bulevarde moderne, me ndërtesa shumëkatëshe, parqe e lulishte, me universitete, kolegje, shkolla e muze, me xhami e tyrbe madhështore, përfaqëson një përmendore të gjallë të historisë iraniane. Mauzoleu i Ajetullah Khomeinit dhe Pallati i Bardhë i Shahut vizitohen çdo ditë. Ekspozita e Kur’anit të Shenjtë tërheq mijëra vizitorë. Në parkun e ish-pallatit të Shahut ndodhen disa muze – i kaligrafisë, i miniaturës, i artit modern etj.
Zona e Gjirit Persik dhe Detit të Omanit ka rëndësi të madhe ekonomike, për shkak të rezervave të naftës dhe gazit. Në këtë rajon ndodhen edhe ishujt piktoreskë të Kishit, Keshmit, Kharkut dhe Hormuzit. Ndërsa në Zagros dhe në rajone të tjera gjenden përmendore historike si Persepolisi, mauzoleu i Sadiut dhe i Hafizit, si dhe shumë monumente të tjera kulturore.
Irani ka një popullsi të re dhe një traditë të pasur kulturore. Libraritë, panairet e librit, festivalet e filmit dhe aktivitetet artistike dëshmojnë për një jetë kulturore aktive. Vendi ka infrastrukturë të zhvilluar me aeroporte, porte detare, hekurudha dhe rrugë automobilistike.
Në ekonomi, Irani prodhon dhe eksporton naftë, gaz, produkte bujqësore, tekstile, qilima, fruta të thata, shafran etj. Industria e çelikut, bakrit, energjisë dhe ndërtimit ka peshë të konsiderueshme.
Në aspektin historik, Irani u pushtua nga Aleksandri i Madh, i cili mposhti Perandorin e fundit të Achaemenidëve, Darin III, në vitin 333 para erës sonë. Pas largimit të tij, këto troje kaluan në periudha të ndryshme sundimi deri në formimin e Perandorisë së Sasanidëve.
Periudha e hershme e Iranit (3200 p.e.s. – 625 e.s.) përfshin formimin e shumë civilizimeve dhe perandorive. Zoroastrianizmi ishte fe zyrtare në disa prej tyre, deri në shekullin VII, kur me pushtimin arab Irani hyri nën sundimin e Emevitëve e më pas të Abbasitëve. Në periudha të ndryshme, Irani dha kontribut të madh në kulturën, shkencën dhe filozofinë islame.
Në shekullin XIII, pushtimet e Xhingiz Kanit sollën shkatërrime të mëdha demografike dhe materiale. Sidoqoftë, pavarësisht pushtimeve dhe trazirave historike, Irani ka ruajtur identitetin e vet kulturor dhe historik.
Kështu, Irani mbetet një “kështjellë” me mure të forta historike, kulturore dhe ekonomike – por njëkohësisht një hapësirë që ka përjetuar sfida të vazhdueshme përgjatë shekujve.
Botuar nga Flaka
2,8 miliardë euro në bixhoz: simptomë e një shoqërie në pasiguri – Çfarë flet sociologjia për fenomenin?
