SMS-porositë vetëm në maqedonisht: shqipja, zyrtare apo vetëm e toleruar?
Botuar nga Flaka
Nga Lirim Begzati
Debati për gjuhën shqipe në Maqedoninë e Veriut prej vitesh nxjerr në pah një dilemë thelbësore: a shihet shumëgjuhësia si pasuri shtetërore apo si rrezik për unitetin?
Deklaratat e ditëve të fundit të kryetarit të Gjykatës Kushtetuese që gjobat në trafik të dërgohen me SMS vetëm në maqedonisht (dhe eventualisht anglisht), por jo në shqip, ashtu si edhe idetë që provimi i jurisprudencës të zhvillohet vetëm në maqedonisht, tregojnë një prirje për ta trajtuar shqipen si gjuhë dytësore, jo si gjuhë të barabartë të shtetit.
Këto nuk janë detaje teknike. Ato dërgojnë mesazh të qartë se një pjesë e qytetarëve nuk gëzojnë të njëjtin nivel respekti institucional. Një shtet që vetë e përkufizon veten si shumetnik nuk mund të flasë për barazi vetëm në tekstet kushtetuese, ndërsa në praktikë, në gjoba, provime, komunikim administrativ, të ruajë hierarkinë “një gjuhë e vërtetë” dhe një gjuhë tjetër vetëm të “toleruar”.
Në një rend vërtet demokratik vlejnë disa parime bazë: ndalohet diskriminimi mbi bazë gjuhe; barazia duhet të jetë reale, jo vetëm deklarative; pjesëmarrja kërkon që qytetari ta kuptojë dhe ta përdorë gjuhën e tij në kontakt me institucionet.
Mungesa e barazisë gjuhësore, në fakt, prodhon qytetarë të rangut të dytë, gjë që bie ndesh me frymën e të drejtave të njeriut dhe me standardet evropiane për të cilat Maqedonia e Veriut pretendon.
Përvoja e vendeve si Zvicra, Belgjika dhe Kanadaja e rrëzon mitin se “një gjuhë tjetër e dobëson shtetin”. Zvicra ka katër gjuhë kombëtare dhe tre gjuhë zyrtare në nivel federal, pa hierarki simbolike mes tyre; sistemi federal mbështetet pikërisht në respektin për rajonet gjuhësore. Në Belgjikë, rregullimi i ndjeshëm i komuniteteve gjuhësore ka qenë çelës për stabilitet pas dekadash tensioni. Në Kanada, barazia kushtetuese e anglishtes dhe frëngjishtes dhe ligji për gjuhët zyrtare e kanë zhvendosur identitetin shtetëror nga baza etnike në baza qytetare.
Në të gjitha këto raste, shteti nuk është dobësuar pse ka më shumë se një gjuhë; përkundrazi, është forcuar sepse askush nuk ndihet i përjashtuar.
Maqedonia e Veriut, me një popullsi shqiptare autoktone dhe me peshë të rëndësishme demografike, nuk mund të sillet sikur është shtet gjuhësisht homogjen. Mohimi ose minimizimi i rolit të gjuhës shqipe nuk e ndryshon realitetin sociologjik; thjesht rrit revoltën, mosbesimin dhe distancën emocionale të një pjese të qytetarëve nga institucionet.
Pranimi i plotë i shqipes si gjuhë vërtet zyrtare, si në ligj ashtu edhe në praktikë, është investim në besim, paqë shoqërore dhe funksionim real të konceptit “shtet për të gjithë”.
Dygjuhësia e sinqertë zyrtare nuk ndan, por krijon ura. Ajo dërgon mesazhin se shteti nuk u përket vetëm atyre që flasin gjuhën e shumicës, por çdo qytetari që paguan taksa, respekton ligjet dhe merr pjesë në jetën publike.
Në plan etik, poshtërimi i gjuhës është poshtërim i bartësve të saj. Nuk mund të kërkosh lojalitet nga një qytetar, nëse i mohon të drejtën të ekzistojë publikisht në gjuhën e vet, në gjykatë, në administratë, në komunikim zyrtar.
Prandaj respektimi i shqipes nuk është çështje komoditeti për shqiptarët, por test i sinqeritetit të Maqedonisë së Veriut ndaj parimit të barazisë, ndaj detyrimeve ndërkombëtare dhe ndaj synimit për integrim evropian.
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut janë popullsi autoktone me rrënjë shekullore; gjuha shqipe është pjesë organike e identitetit të këtij shteti, jo element i importuar. Kërkesa për ta trajtuar shqipen si gjuhë të barabartë zyrtare nuk është privilegj, por kërkesë minimale për drejtësi në një shtet që pretendon të jetë demokratik dhe shumetnik.
Një e ardhme më e qetë dhe më e drejtë për Maqedoninë e Veriut nuk ndërtohet duke e shtyrë shqipen në margjina, por duke e vendosur përkrah maqedonishtes, me dinjitet dhe funksion të barabartë.
Botuar nga Flaka
2,8 miliardë euro në bixhoz: simptomë e një shoqërie në pasiguri – Çfarë flet sociologjia për fenomenin?
