Autonomia universitare nuk është negociabile – standardi evropian dhe realiteti ballkanik

Botuar nga Flaka 11 Shkurt, 2026 21:03

Opinion nga Driton Zenku

Ndryshimet e propozuara në Ligjin për Arsimin e Lartë dhe Ligjin për Cilësinë në Arsimin e Lartë nuk janë thjesht rregullime teknike. Ato prekin thelbin e autonomisë universitare – një kategori kushtetuese dhe shtyllë e rendit juridik demokratik.

Thelbi i problemit qëndron te zhvendosja e qendrës së vendimmarrjes. Kur propozim-ligji i jep ministrit të drejtën të shfuqizojë vendime të organeve universitare, kërkon pëlqim politik për statutin e institucionit dhe vendos rizgjedhje periodike për profesorët e rregullt, kemi të bëjmë me ndërhyrje të drejtpërdrejtë të pushtetit ekzekutiv në sferën akademike. Kjo mund të maskohet si “kontroll ligjshmërie” apo “rritje cilësie”, por në thelb krijon varësi institucionale.

Autonomia nuk është privilegj administrativ. Ajo është garanci që universiteti të funksionojë si hapësirë kritike, e lirë nga presioni politik dhe interesat e ditës. Në momentin kur ekzekutivi bëhet instanca e fundit për çështje akademike, autonomia shndërrohet nga parim në kategori të kushtëzuar.

Një tjetër element problematik është centralizimi i financimit. Krijimi i mekanizmave të përqendruar për përcaktimin e mjeteve për universitetet, jashtë logjikës së procedurave të përcaktuara me Ligjin për Buxhetin, rrezikon ta kthejë financimin në instrument kontrolli. Universiteti që varet nga vullneti politik për buxhetin e tij, nuk është i lirë. Ai është i kushtëzuar.

Ndryshimet në procedurat e rekrutimit dhe avancimit akademik gjithashtu nuk garantojnë domosdoshmërisht rritje cilësie. Përkundrazi, kriteret e mbyllura dhe kufizimi i burimeve të vlerësimit shkencor krijojnë barriera për stafin e ri. Në vend që të nxisin konkurrencë të shëndetshme dhe hapje ndërkombëtare, ato mund të prodhojnë stagnim dhe largim të kuadrove të reja nga universitetet publike.

Po aq shqetësuese janë dispozitat që lejojnë mbylljen e programeve studimore apo bashkimin e universiteteve pa pëlqimin e organeve të tyre të brendshme. Këto masa bien ndesh me standardet evropiane të qeverisjes universitare dhe e dobësojnë vetëqeverisjen akademike. Rritja e kompetencave të ministrisë në këtë kontekst nuk përforcon sistemin – e centralizon atë.

Çështja nuk është e kufizuar brenda mureve të amfiteatrove. Universiteti është institucion që duhet të ketë të drejtë të kritikojë pushtetin, të rishqyrtojë modele shoqërore dhe të prodhojë pyetje të pakëndshme. Nëse kjo hapësirë varet nga pëlqime dhe ndërhyrje politike, ndryshon raporti mes dijes dhe pushtetit në të gjithë shoqërinë.

Reformat në arsimin e lartë janë të nevojshme. Por ato duhet të ndërtohen mbi dialog të gjerë me komunitetin akademik, transparencë dhe respekt të plotë të autonomisë universitare. Çdo proces që përjashton universitetet nga vendimmarrja për zhvillimin e tyre nuk është reformë – është centralizim.

Arsimi i lartë është interes strategjik kombëtar. Ai nuk mund të trajtohet si instrument administrativ apo politik. Nëse synimi është cilësia dhe konkurrueshmëria, atëherë rruga kalon përmes forcimit të autonomisë, jo kufizimit të saj.

Shqipëri, pavarësisht debateve për kontrollin financiar dhe rolin e ministrisë, universitetet ruajnë kompetencën për zgjedhjen e organeve drejtuese dhe për miratimin e statuteve pa pëlqim formal politik. Ndërhyrja direkte e ministrit në vendime akademike nuk është normë.

Në Kosovë, autonomia universitare është e sanksionuar me ligj dhe, ndonëse ka pasur tensione politike rreth bordeve dhe menaxhimit, nuk ekziston praktikë e shfuqizimit të vendimeve akademike nga ministri si instancë e fundit.

Në Serbi, shteti ka ndikim përmes mekanizmave të financimit dhe akreditimit, por universitetet publike zgjedhin vetë organet e tyre dhe kanë kompetencë të gjerë në çështje akademike. Edhe atje, ndërhyrja e drejtpërdrejtë në vendimmarrjen e brendshme akademike do të konsiderohej tejkalim i kufijve.

Në Mal të Zi dhe Kroaci, standardi është i ngjashëm: shteti vendos kornizën ligjore dhe financimin, por nuk vepron si autoritet që anulon vendime akademike apo imponon pëlqim politik për statutet.

Në Bashkimin Evropian, autonomia universitare është pjesë e standardeve të Bolonjës dhe e vlerësimeve të Shoqatës Evropiane të Universiteteve (EUA), e cila mat autonominë në katër dimensione: organizative, financiare, akademike dhe të personelit.

Modelet evropiane dallojnë në detaje, por një vijë e kuqe është e qartë: pushteti ekzekutiv nuk është instanca e fundit në çështje akademike. Ministritë përcaktojnë politika publike dhe buxhete, por nuk shfuqizojnë vendime të senateve, nuk kërkojnë pëlqim politik për statutet dhe nuk vendosin cikle periodike rizgjedhjeje për profesorët e rregullt si instrument kontrolli.

Në Gjermani, landët kanë kompetenca të mëdha, por universitetet gëzojnë autonomi të garantuar kushtetutë. Në Francë, pas reformave, shteti ka rol strategjik, por jo ndërhyrës në vendimmarrjen akademike ditore. Në vendet nordike, autonomia është edhe më e theksuar, me përgjegjësi të fortë institucionale, por pa varësi politike direkte.

Nëse krahasimi bëhet seriozisht, propozimet që vendosin ministrinë si instancë përfundimtare mbi organet akademike dhe që centralizojnë financimin përtej kornizave të zakonshme buxhetore, lëvizin në drejtim të kundërt me standardin evropian.

Evropa e sheh universitetin si institucion publik me përgjegjësi, por me liri funksionale. Kur liria zëvendësohet me varësi administrative, sistemi nuk bëhet më efikas – bëhet më i kontrolluar.

Në rajon dhe në BE, autonomia nuk trajtohet si privilegj i profesorëve, por si garanci institucionale për shoqërinë. Kjo është diferenca thelbësore.

Botuar nga Flaka 11 Shkurt, 2026 21:03

Shënim: Disa imazhe gjenden nga interneti, që konsiderohen të jenë në domenin publik. Nëse dikush pretendon pronësinë, ne do të citojmë autorin, ose, sipas kërkesës, do të heqim menjëherë imazhin.

Marrja e paautorizuar e teksteve dhe videove me të drejtë autoriale ose ndonjë përmbajtje të ngjashme pa pëlqimin paraprak me shkrim të Flaka Media do të konsiderohet shkelje e të drejtave autoriale dhe për këtë Flaka e ruan të drejtën të kërkojë kompensim përkatës monetar.Mosrespektimi dhe abuzimi i të drejtave autoriale dhe të drejtave simotër dënohet me ligj.Çdo marrje e paautorizuar, shfrytëzim, përdorim apo publikim i tekstit, fotografitë ose videot apo çfarëdo përmbajtje tjetër e ngjashme që paraqet pronësi të Flaka Media, pa pëlqim paraprak me shkrim nga redaksua, ndalohet rreptësisht dhe për të njëjtën paguhet kompensim përkatës financiar, për çka pronari ka të drejtë të nis procedurë përkatëse.Në rast të marrjes së teksteve autoriale dhe videove apo çfarëdo përmbajtje tjetër, në mënyrë të obligueshme nevojitet pëlqim paraprak nga Flaka Media dhe vendosje të linkut që do të çojë deri në web faqen e Flaka Media. Shkrimet nga MGID, nuk janë në menaxhim të redaksisë.