Gjashtë hapat e Bujar Osmanit: Reformë e sistemit apo rikthim i mekanizmave të vjetër?

Shkruan: Driton Zenku / Gazeta Flaka

Propozimi i Bujar Osmanit për gjashtë hapa të “domosdoshëm” për normalizimin e demokracisë multietnike në Maqedoninë e Veriut nuk duhet parë vetëm si një listë kërkesash institucionale. Ai është, në thelb, një platformë politike për rikthimin në qendër të skenës të mekanizmave të Marrëveshjes së Ohrit, të cilët BDI-ja i konsideron të domosdoshëm për ruajtjen e barazisë ndëretnike.

Nëse lexohet politikisht, lista e Osmanit ka dy nivele: një nivel institucional, ku kërkohet rikthimi ose forcimi i mekanizmave si Badenteri, Balancuesi dhe Inspektorati i Gjuhëve, dhe një nivel strategjik, ku vendosen integrimi evropian dhe ekonomia. Kjo tregon se Osmani nuk e sheh problemin vetëm si çështje të pozitës së shqiptarëve, por si një krizë më të gjerë të modelit të shtetit.

1. Badenteri – nga mekanizëm mbrojtës në mekanizëm qeverisës?

Kërkesa për zgjedhjen e Qeverisë me shumicë të Badenterit është ndoshta pika më politike e paketës.

Badenteri u krijua si mekanizëm për të parandaluar mbivotimin në çështje të caktuara që prekin drejtpërdrejt marrëdhëniet ndëretnike. Osmani tash kërkon që logjika e tij të shtrihet edhe në vetë formimin e Qeverisë.

Kjo do të nënkuptonte një ndryshim të rëndësishëm në kulturën politike të vendit: një qeveri nuk do të mjaftonte të kishte shumicë parlamentare, por do të duhej të kishte edhe legjitimitet ndëretnik.

Nga këndvështrimi shqiptar, kjo është kërkesë për garanci. Nga këndvështrimi maqedonas, mund të shihet si zgjerim i parimit të veto-s përtej kufijve të përcaktuar nga Marrëveshja Kornizë.

Pikërisht këtu do të zhvillohet debati më i madh.

2. Gjykata Kushtetuese – një Badenter i ri?

Propozimi i dytë është edhe më ambicioz: vendimmarrje me Badenter në Gjykatën Kushtetuese për ligjet që votohen me shumicë të dyfishtë.

Nëse zbatohet, kjo do të krijonte një mekanizëm të ri të kontrollit institucional të dimensionit ndëretnik.

Logjika e Osmanit është e qartë: nëse një ligj kërkon konsensus ndëretnik në Kuvend, atëherë edhe interpretimi kushtetues i tij duhet të ketë një dimension të tillë.

Por pyetja politike është tjetër: a duhet Gjykata Kushtetuese të funksionojë si institucion juridik apo edhe si institucion i balancimit politik e ndëretnik?

Kjo është një çështje që kërkon debat serioz kushtetues dhe jo vetëm përplasje partiake.

3. Balancuesi – debati mbi barazinë dhe meritokracinë

Rikthimi i Balancuesit është pika ku konflikti politik është tashmë më i drejtpërdrejtë.

Osmani e ka mbrojtur Balancuesin si instrument konkret për zbatimin e përfaqësimit të drejtë, duke argumentuar se mekanizmat deklarativë nuk mjaftojnë.

Kritikët e tij, ndërkaq, e lidhin Balancuesin me rrezikun e punësimeve të bazuara në përkatësi etnike dhe jo në meritë.

Këtu ndodhet dilema reale: si të garantohet përfaqësimi i drejtë pa sakrifikuar profesionalizmin?

Një reformë serioze nuk duhet të zgjedhë mes shqiptarëve dhe meritokracisë. Duhet të ndërtojë një sistem ku përfaqësimi është i garantuar, ndërsa përzgjedhja bëhet mbi kritere profesionale.

4. Gjuha shqipe dhe Inspektorati

Rikthimi i autonomisë së Inspektoratit të Gjuhëve është më shumë se një kërkesë administrative.

Për BDI-në, gjuha është një nga shtyllat kryesore të modelit multietnik. Vetë Osmani e ka përshkruar gjuhën si një prej arritjeve kryesore të Marrëveshjes Kornizë dhe ka akuzuar pushtetin për dobësim të përdorimit institucional të shqipes.

Prandaj, kërkesa për një inspektorat autonom nënkupton që zbatimi i ligjit të mos varet nga vullneti politik i ministrive dhe institucioneve.

Por këtu duhet bërë një dallim: një shtet funksional nuk matet vetëm me numrin e ligjeve që ka, por me aftësinë e institucioneve për t’i zbatuar ato.

5. Integrimi evropian – pika që e zgjeron platformën

Kërkesa për një zotim të qartë për vazhdimin e integrimit evropian e nxjerr platformën përtej dimensionit ndëretnik.

Ky është ndoshta elementi më strategjik i listës.

Osmani po përpiqet të lidhë barazinë ndëretnike me orientimin evropian: mesazhi është se demokracia multietnike dhe integrimi në BE nuk janë dy procese të ndara.

Politikisht, kjo i jep BDI-së një narrativë më të gjerë: jo vetëm mbrojtje të interesave shqiptare, por mbrojtje të kursit eurointegrues të shtetit.

6. Bordi ekonomik – pika më pak etnike, por më e rëndësishme shoqërore

Propozimi për një bord mbipartiak për ndalimin e “kolapsit ekonomik” është interesant pikërisht sepse nuk lidhet drejtpërdrejt me çështjen shqiptare.

Kjo mund të jetë përpjekje për ta shndërruar platformën nga një agjendë e të drejtave kolektive në një ofertë politike për të gjithë qytetarët.

Nëse BDI dëshiron të rikthehet si faktor shtetformues dhe jo vetëm si përfaqësuese e një elektorati etnik, kjo pikë është veçanërisht e rëndësishme.

Çfarë fshihet politikisht pas gjashtë pikave?

Në thelb, Osmani po propozon një rikthim të kontratës politike të pas vitit 2001, por me disa elemente të reja.

BDI-ja po argumenton se modeli ekzistues i balancimit institucional po dobësohet. Osmani ka kritikuar veçanërisht heqjen e Balancuesit dhe ndryshimet rreth “Badenterit”, duke i paraqitur ato si rrezik për arkitekturën e barazisë të ndërtuar pas Marrëveshjes së Ohrit.

Por ekziston edhe një paradoks politik.

BDI-ja ishte pjesë e pushtetit për shumë vite dhe këto mekanizma nuk u shndërruan gjithmonë në institucione të pakontestueshme dhe efikase. Prandaj, pyetja që do të duhet t’i përgjigjet Osmani nuk është vetëm pse duhet të rikthehen këto mekanizma, por edhe:

Pse mekanizmat që ekzistonin nuk prodhuan një demokraci multietnike të pakthyeshme?

Kjo është pika ku propozimi kalon nga retorika politike në provimin e vërtetë të besueshmërisë.

Përfundim

Gjashtë pikat e Bujar Osmanit nuk janë thjesht një listë reformash. Ato janë një kundërprojekt politik ndaj mënyrës se si po qeveriset vendi dhe ndaj modelit të marrëdhënieve ndëretnike që po ndërtohet pas largimit të BDI-së nga pushteti.

Nëse VLEN-i i kundërshton, duhet të ofrojë alternativa konkrete. Nëse i pranon, atëherë duhet të shpjegojë pse mekanizma të tillë nuk janë pjesë e politikës së tij tashmë.

Ndërsa BDI-ja, nga ana tjetër, duhet të dëshmojë se nuk kërkon thjesht rikthimin e instrumenteve që dikur i kishte nën kontroll, por ndërtimin e një sistemi më të mirë, më transparent dhe më meritokratik.

Sepse demokracia multietnike nuk mund të mbahet vetëm me Badenter, Balancues apo ligje për gjuhët. Ajo mbahet kur asnjë komunitet nuk ka frikë se shumica do ta përdorë pushtetin për ta përjashtuar dhe kur shumica nuk ka frikë se mekanizmat e mbrojtjes do të shndërrohen në veto permanente.