Pse vdesim? Laureati i Nobelit zbulon se çfarë na vret, nëse njeriu mund të jetë i përjetshëm

Që nga kohra të lashta, njerëzit kanë bërë çmos për të mashtruar vdekjen. Sot, ndërsa përparimet revolucionare e bëjnë atë që dikur ishte fantashkencë, pyetja është, a jemi më pranë zgjatjes së jetëgjatësisë apo ndoshta edhe të bëhemi të pavdekshëm?

Nëse po, a duam vërtet jetën e përjetshme?

Në librin e tij të ri, Pse vdesim: Shkenca e re e plakjes dhe kërkimi i pavdekësisë, biologu molekular fitues i çmimit Nobel, Venky Ramakrishnan përmbledh kërkimet e kaluara dhe aktuale për të zbuluar kufijtë teorikë dhe praktikë të jetëgjatësisë.

Çfarë është plakja dhe si çon në vdekje?

Venky Ramakrishnan thotë se plakja është akumulimi i dëmtimit kimik të molekulave në qelizat tona, gjë që dëmton vetë qelizat, dhe kështu indin dhe në fund të fundit të gjithë organizmin.

– Ne fillojmë të plakemi që në mitër, megjithëse më pas rritemi më shpejt se sa grumbullojmë dëme. Procesi i plakjes ndodh gjatë gjithë jetës – thotë nobelistja.

Sipas tij, trupi ka zhvilluar shumë mekanizma për të korrigjuar dëmtimin e ADN-së sonë të lidhur me plakjen dhe proteinat me cilësi të dobët që prodhojmë.

– Mendoni për trupin si një qytet me shumë sisteme që duhet të punojnë së bashku. Sapo sistemi i organeve që është i rëndësishëm për mbijetesën tonë dështon, ne vdesim. Për shembull, nëse muskujt tanë dobësohen aq shumë sa zemra pushon së rrahuri, ajo nuk mund të pompojë më gjak me oksigjenin dhe lëndët ushqyese që organet tona kanë nevojë dhe ne vdesim. Kur themi se dikush vdes, nënkuptojmë vdekjen e vetë personit. Kur vdesim, organet tona janë ende të gjalla. Për këtë arsye, organet nga viktimat e aksidenteve mund të dhurohen për transplantim – thotë ai.

A ka një kufi të qartë jetëgjatësia e njeriut?

Sipas Ramakrishnan, jetëgjatësia e të gjithë organizmave varion nga disa orë ose ditë për insektet deri në qindra vjet për disa lloje balenash, peshkaqenë dhe breshka gjigante.

– Një laik mund të supozojë se të gjitha gjallesat janë të destinuara të vdesin kur të arrijnë një moshë të caktuar. Megjithatë, biologët nuk besojnë se plakja dhe vdekja janë të programuara, në kuptimin që një vezë e fekonduar është programuar të zhvillohet në qenie njerëzore. Në vend të kësaj, evolucioni vendosi një ekuacion për jetëgjatësinë dhe shpërndarjen e burimeve për secilën specie, thotë ai.

Personi më i vjetër për të cilin kemi të dhëna të besueshme është francezja Jean Calment, e cila vdiq në vitin 1997 në moshën 122-vjeçare, thotë Ramakrishnan. Ajo pinte duhan pothuajse gjatë gjithë jetës së saj, përveç pesë viteve të fundit, dhe hante çokollatë çdo javë. “Unë nuk do t’i rekomandoja këto strategji të veçanta për jetëgjatësi, përveç ndoshta çokollatës,” thotë ai.

Sipas tij, ka një korrelacion mes moshës së prindërve dhe fëmijëve të tyre, por nuk është perfekt.

– Një studim i 2700 binjakëve danezë tregoi se faktori i trashëgimisë përfaqëson vetëm rreth 25 për qind të jetëgjatësisë – thotë ai.

Cila është lidhja midis kancerit dhe plakjes?

– Marrëdhënia midis kancerit dhe plakjes është e ndërlikuar. Të njëjtat gjene mund të kenë efekte të ndryshme me kalimin e kohës. Ato na ndihmojnë të rritemi kur jemi të rinj, por rrisin rrezikun e demencës dhe kancerit kur jemi më të vjetër. Rreziku ynë i kancerit rritet me kalimin e moshës sepse grumbullojmë dëme në ADN-në dhe gjenomin tonë, gjë që ndonjëherë shkakton defekte gjenetike që çojnë në kancer, por shumë nga sistemet tona të riparimit të qelizave çojnë në plakje më vonë në jetë, shpjegon Ramakrishnan.

Çfarë ndihmon për të jetuar një jetë të shëndetshme dhe të gjatë?

Kur bëhet fjalë për mënyrën sesi njerëzit mund të jetojnë jetë të gjatë dhe të shëndetshme, Ramakrishnan thotë se është interesante që të gjitha rekomandimet e bazuara në prova pasqyrojnë këshillat e arsyeshme të transmetuara nëpër shekuj.

– Kemi marrë këshilla nga gjyshet tona: Mos u bëni të pangopur. Ushtrimi. Shmangni stresin që ka efekte hormonale që mund të ndryshojnë metabolizmin tuaj dhe të përshpejtojnë procesin e plakjes. Flini mjaftueshëm, thotë Ramakrishnan.

Megjithatë, dëshira për të jetuar më gjatë ka koston e saj sociale.

– 10 për qind e njerëzve me të ardhura të larta në SHBA dhe MB jetojnë një dekadë më shumë se 10 për qind e fundit. Kur shikojmë jetëgjatësinë, numrin e viteve të shëndetshme të jetës, kjo diferencë bëhet edhe më e madhe. Njerëzit më të varfër jetojnë jetë më të shkurtër dhe më pak të shëndetshme – shpjegon nobelisti.

Sipas tij, njerëzit shumë të pasur po investojnë shuma të mëdha në kërkime me shpresën për të zhvilluar teknologji të sofistikuara kundër plakjes.

– Nëse këto përpjekje janë të suksesshme, do të përfitojnë së pari të pasurit dhe më pas njerëzit me sigurime shëndetësore shumë të mira. Vendet e pasura ndoshta do të kenë akses në këto teknologji para vendeve më të varfra – thotë nobelisti.