Legjenda e Dulqinesë së Ulqinit

Shkruan Memedali Jusufi

Për të kuptuar rëndësinë e një vendi, patjetër duhet të njohësh gjërat më interesante që lidhen me të. Sa herë shkoj në Ulqin, më impresionon veçantia e atij vendi, e folura e tyre që më ngjan shumë me qytetin e tim vëllai, Shkodrës.

Kudo që të shkosh, has ndonjë legjendë rreth formimit të qytetit apo vendit. Kur flasim me tim vëlla për vendet e Malit të Zi, ai më përmend fakte arkitektonike dhe urbanistike që lidhen me Ulqinin.

Nga pikëpamja urbanistike, Kalaja është bërthama “organike” e qytetit. Ajo është e ndërtuar mbi një shkëmb të lartë dhe karakterizohet nga muret e poshtme që datojnë që nga periudha ilire (shek. V p.e.s.), mbi të cilat janë ngritur mure romake, bizantine, venedikase dhe osmane. Rrugicat janë të ngushta dhe gjarpëruese për të thyer erërat e forta të detit dhe për të vështirësuar lëvizjen e pushtuesve – më thotë im vëlla.

Pasi qyteti u zgjerua jashtë mureve të Kalasë, urbanistika mori një formë lineare. Çarshia (rruga kryesore) shërben si shtylla kurrizore që lidh Kalanë me pjesën e re të qytetit. Këtu, arkitektura tradicionale ballkanike (shtëpi me qemerë dhe dyqane të vogla) përzihet me ndërtimet e shekullit XX.

Një tjetër tipar është amfiteatri natyror: shumica e ndërtesave në qytetin e vjetër janë të vendosura në formë kaskade, duke i dhënë pothuajse çdo shtëpie pamje nga deti.

“Plazhi i Madh” dhe urbanizmi socialist

Në vitet ’60–’70, Ulqini pësoi një transformim të madh urbanistik me fokus turizmin masiv. U ndërtuan komplekse hoteliere si “Albatros” dhe “Bellevue”, të projektuara në stilin brutalist dhe modernist, duke shfrytëzuar hapësirat e gjera buzë pishave.

Ada e Bunës përfaqëson një model specifik urbanistik “ekologjik”, ku ndërtimet (kryesisht prej druri) u lejuan vetëm në skajet e ishullit për të ruajtur ekosistemin.

Specifikat gjeo-urbanistike

Ulqini ka një nga brezat më të mëdhenj të pishave në Adriatik (Pishati), i cili u mboll qëllimisht si barrierë kundër erozionit dhe për të krijuar një mikroklimë kurative.

Një zonë industriale masive (rreth 15 km²), që dikur ishte motor ekonomik, sot është shndërruar në një hapësirë natyrore që përcakton kufirin lindor urban të qytetit.

Sfidat e sotme

Si shumë qytete bregdetare, Ulqini përballet me urbanizim të pakontrolluar. Ndërtimet e reja në lagje si Pinjeshi apo Rana shpesh tejkalojnë densitetin e paraparë, duke krijuar presion mbi infrastrukturën ekzistuese të rrugëve dhe ujësjellësit.

Legjenda e Dulqinesë

Legjenda e Dulqinesë së Ulqinit lidh emrin e qytetit me figurën e njohur të letërsisë botërore, Don Kishotin, dhe autorin e tij, Miguel de Cervantes. Thuhet se Cervantes kaloi pesë vite robëri në Ulqin (atëherë i njohur si Dulcigno), pasi u kap nga piratët e famshëm të qytetit në shekullin XVI.

Emri i dashurisë së idealizuar të Don Kishotit, Dulcinea, besohet se rrjedh nga emri italian i Ulqinit, Dulcigno. Në këtë kuptim, “Dulcinea” mund të nënkuptojë “vajza e Ulqinit”.

Sipas legjendës, Cervantes u dashurua me një vajzë vendase gjatë kohës që ishte i burgosur në Kalanë e Ulqinit, dhe kjo dashuri shërbeu si frymëzim për personazhin që ai krijoi më vonë.

Sot, në Kalanë e Ulqinit ekziston “Sheshi i Servantesit”, si dhe një statujë kushtuar atij dhe Dulqinesë, duke e mbajtur gjallë këtë lidhje mes historisë dhe letërsisë.

Megjithëse historianët debatojnë nëse Cervantes ishte i burgosur në Ulqin apo në Algjer, për banorët e Ulqinit kjo legjendë mbetet pjesë e rëndësishme e identitetit kulturor.

Detaje të tjera nga gojëdhënat

Thuhet se Cervantes u kap në vitin 1575 nga pirati shqiptar Arnaut Mami dhe u soll në Ulqin si rob me vlerë të lartë. Gojëdhënat përmendin një rob të quajtur “Servet”, që përputhet me përshkrimin e tij, përfshirë faktin se kishte humbur përdorimin e njërës dorë pas Betejës së Lepantos.

Ulqini ishte një nga qendrat kryesore të tregtisë së skllevërve në Adriatik. Sheshi ku besohet se ai kaloi kohën e robërisë sot njihet si ish-Tregu i Skllevërve, pranë Kullës së Ballshajve.

Një paralele interesante lidhet me eposin shqiptar të Aga Imerit, që gjithashtu përjeton robëri dhe kthim, duke krijuar një urë simbolike mes dy kulturave.

Pas pesë viteve robëri, familja e Cervantesit pagoi një shumë të madhe për lirimin e tij. Legjenda thotë se ai u largua nga Ulqini i shoqëruar nga vajza me të cilën ishte dashuruar.

Në shekujt XVIII–XIX, Ulqini kishte një flotë prej mbi 300 anijesh dhe njihej si një fuqi detare osmane në Adriatik. Piratët e tij quheshin “kërbaçi i Pulias dhe Siçilisë”.

Një pasojë e kësaj historie është edhe prania e një komuniteti me origjinë afrikane në Ulqin, i cili u integrua plotësisht në jetën lokale.

Kalaja e Ulqinit lidhet edhe me figura të tjera historike, si Sabataj Cevi, i cili thuhet se kaloi aty ditët e fundit të jetës.