Ballkani dhe kujtesa antifashiste: Pse Lufta e Dytë Botërore ende flet për Maqedoninë e Veriut

Gazeta Flaka

Në kohë kur historia shpesh përdoret si instrument politik, është e domosdoshme që e kaluara të shihet në mënyrë më gjithëpërfshirëse dhe më të drejtë. Lufta kundër fashizmit gjatë Luftës së Dytë Botërore në Ballkan, dhe veçanërisht në territorin e sotëm të Maqedonisë së Veriut, nuk ishte një proces homogjen, por një realitet kompleks ku ndërthureshin rezistenca, identitetet etnike dhe projektet politike të kohës.

Pas prillit 1941, me shpërbërjen e Mbretërisë së Jugosllavisë, territori u nda midis fuqive të Boshtit. Pjesë të mëdha iu nënshtruan administrimit bullgar, ndërsa zona të tjera u përfshinë në strukturat e kontrollit italian në rajonet që kishin lidhje me Shqipërinë e atëhershme. Kjo situatë krijoi një realitet të fragmentuar, ku popullsitë lokale, përfshirë edhe shqiptarët, u gjendën përballë presioneve të ndryshme administrative dhe politike.

Në këtë kontekst, rezistenca antifashiste nuk ishte vetëm një projekt i organizuar nga lëvizja partizane jugosllave, por një fenomen më i gjerë shoqëror. Shqiptarët në rajon morën pjesë në forma të ndryshme – disa në strukturat partizane antifashiste, të tjerë në lëvizje lokale rezistence, duke u përballur njëkohësisht me sfida të dyfishta: pushtimin e huaj dhe pasigurinë për statusin e tyre politik dhe kombëtar në të ardhmen.

Ngjarja e 11 tetorit 1941 në Prilep shënohet si fillimi i rezistencës së organizuar partizane, por në një perspektivë më të gjerë historike, lufta antifashiste në Maqedoni nuk mund të kuptohet pa përfshirë edhe realitetin shumëetnik të rajonit, ku shqiptarët përbënin një komponent të rëndësishëm demografik dhe politik.

Mbledhja e ASNOM në vitin 1944 shënoi krijimin e themeleve të shtetësisë maqedonase brenda federatës jugosllave. Megjithatë, nga këndvështrimi shqiptar, kjo periudhë hap edhe një kapitull tjetër historik: atë të përfshirjes së shqiptarëve në një sistem të ri politik, ku përfaqësimi dhe barazia etnike nuk u realizuan në mënyrë të plotë dhe të barabartë që në fillim.

Lufta antifashiste në Ballkan mbetet një proces i rëndësishëm çlirimi, por edhe një periudhë ku u formësuan strukturat e reja shtetërore dhe raportet ndër-etnike. Për shqiptarët në Maqedoni dhe më gjerë, ajo nuk përfaqëson vetëm narrativën e çlirimit nga fashizmi, por edhe fillimin e një realiteti të ri politik që solli si mundësi integrimi, ashtu edhe sfida të reja për barazi dhe përfaqësim.

Sot, tetë dekada më vonë, kjo histori kërkon lexim më të hapur dhe më të ndershëm. Kujtesa antifashiste nuk duhet të reduktohet në një narrativë të vetme, por të kuptohet si mozaik përvojash të ndryshme, ku edhe shqiptarët kanë pasur rolin dhe realitetin e tyre historik.

Në këtë kuptim, e vërteta historike nuk është vetëm çështje kujtese – por edhe drejtësie ndaj të gjitha komuniteteve që e kanë jetuar atë kohë.