Артан Груби и Коридорот 8: Како беше изграден проект, моќ и политички судир

Во земја како Северна Македонија, каде инфраструктурните проекти често се изборни ветувања повеќе отколку реални трансформации, Коридорот 8 претставува ретка исклучок. А во центарот на овој исклучок стои едно име: Артан Груби.

Како прв заменик-претседател, Груби не се задоволи со традиционалната улога на политички функционер. Тој ја искористи оваа позиција за да изгради нова моќ – конкретна извршна улога која директно влијаеше врз донесувањето одлуки во Владата. Но најзначајниот момент во неговата кариера дојде со назначувањето за државен координатор за Коридорот 8 и 10Д – задача која на хартија можеше да изгледа техничка, но во реалност го постави Груби на чело на најголемиот стратешки проект во историјата на земјата.

На 8 март 2023 година, под негово водство, беше потпишан договор од 1.3 милијарди евра со компанијата Бехтел и Енка – договор без тендер, преговаран преку директна постапка, кој ја предизвика традиционалната бирократија во името на ефикасноста и прагматизмот. Само два месеци подоцна, Груби и неговиот кабинет подготвија и го усвоија во Собранието Посебниот закон, кој го исклучува проектот од стандардните процедури за јавни набавки. Без овој закон, проектот немаше да постои.

Ова не беше само техничка работа, туку стратегија за моќ. Законот и договорот вклучуваат казни од над 250 милиони евра во случај на еднострано раскинување, што го прави проектот практично неповратен дури и по смена на власта – како што се случи во 2024 година.

Груби го позиционира Коридорот 8 не само како економски проект, туку и како геополитичка артерија. Тој го нарече „коридор на НАТО“ кој го поврзува Јадранското со Црното Море и кој може да служи како логистичка линија во кризни времиња – вклучувајќи ја и помошта за Украина. Овој наратив му даде меѓународна димензија на проектот, обезбедувајќи јавна поддршка од САД, преку амбасадорката Ангела Агелер.

Во политичката реалност каде големите проекти често остануваат само на хартија, Груби не само што ја иницираше изградбата, туку и го зајакна проектот политички и правно. Пред обвиненијата од ВМРО-ДПМНЕ, тој не беше заштитен од коалициските партнери, туку ја презеде целата јавна и политичка одбрана. Покажа не само административни капацитети, туку и политичка храброст.

Денес, со започнати работи и договор што не може да се поништи, јасно е дека Груби успеа. Новата влада на Христјан Мицкоски, која ветуваше ревизија на проектот, беше приморана во март 2025 година да признае дека проектот не може да се запре. Законот, договорот и дипломатијата изградија структура посилна од секоја опозициска реторика.

Но успехот на проектот беше придружен со организирана кампања од ВМРО-ДПМНЕ против Груби.

За ВМРО, успехот на Коридорот 8 претставуваше опасен политички капитал во рацете на БДИ, и особено на Артан Груби – личност која изградеше влијание врз Владата, меѓународните партнери и самиот премиер. Договорот со Бехтел и Енка, Посебниот закон и почетокот на изградбата беа јасни победи за Груби и БДИ – што ја загрижи ВМРО, особено поради изборните ефекти во албанските региони и кај меѓународната заедница.

Посебниот закон го исклучи проектот од стандардните правила за јавни набавки, што ВМРО го искористи како основа за обвиненија за „кршење на законите“, „недостаток на транспарентност“ и „заробување на институциите“. Некои од нив дури го прикажаа Коридорот 8 како проект на „етничка Албанија“, давајќи им на нападите етнички и националистички димензии.

ВМРО-ДПМНЕ не бараше само одговорност од Груби, туку го нападна целокупниот политички систем што БДИ го изградил со соработката со ЛДПМ – систем што тие го сметаа за „надвор од демократскиот контрол“. Нивниот слоган „Македонија повторно е твоја“ беше етно-политичка порака, со цел да ја врати македонската институционална доминација во државата по долг период на албанско влијание во власта.

Коридорот 8 така стана арена на судир меѓу две визии за државата: една што бара интеграција и прагматизам, и друга што бара контрола и етнички симболи.

Во регион каде често доминира логиката на блокади и саботажи, Артан Груби избра да води со одлука и визија. И тоа е порака што го надминува Северна Македонија: дека политичар може преку закон, договор и дипломатија да изгради не само патишта – туку нов договор меѓу државата и иднината.