A po varfërohet mendimi shqiptar pa Kadarenë dhe Qosen?

Driton Zenku

Në historinë moderne të kulturës shqiptare, pak emra kanë pasur peshën dhe ndikimin e Ismail Kadare dhe Rexhep Qosja. Ata përfaqësojnë dy pole të fuqishme të mendimit: njëri në letërsi dhe universalitet artistik, tjetri në kritikën letrare dhe debatin intelektual kombëtar.

Kadare, me veprën e tij të përkthyer në dhjetëra gjuhë, e vendosi letërsinë shqipe në hartën e botës. Ai e shndërroi historinë, mitin dhe identitetin shqiptar në një univers letrar të njohur ndërkombëtarisht. Qosja, nga ana tjetër, ndërtoi një sistem kritik dhe reflektues mbi letërsinë dhe shoqërinë shqiptare, duke mos hezituar të hapte debate të forta mbi identitetin, politikën dhe kulturën.

Në këtë kuptim, mungesa e tyre — reale apo simbolike — nuk është vetëm mungesë individësh, por mungesë epokash mendimi. Ajo ngre një pyetje të natyrshme: a po varfërohet hapësira intelektuale shqiptare pa zërat që e kanë formësuar për dekada?

Në të vërtetë, varfëria nuk qëndron vetëm te mungesa fizike e figurave të mëdha, por te aftësia e shoqërisë për të prodhuar mendim të ri kritik. Trashëgimia e tyre nuk është një fund, por një sfidë: të krijohet një brez që nuk i përsërit, por i vazhdon, i debatons dhe i tejkalon.

Sepse një komb nuk varfërohet vetëm kur humb figurat e mëdha, por kur pushon së prodhuari mendim të madh.