Demografia – Krahasim mes modelit stimuluese të Gruevskit dhe propozimit ndëshkues të Mickoskit

Maqedonia e Veriut po përballet me një sfidë serioze dhe të vazhdueshme: rënien e natalitetit dhe zbrazjen demografike që kërcënon stabilitetin social dhe ekonomik të vendit. Përballë këtij fenomeni, qeveritë e ndryshme kanë ndjekur rrugë të ndryshme në përpjekjet për të stimuluar lindshmërinë dhe për të mbështetur familjet. Dy modele që spikasin në këtë kontekst janë ai i vitit 2009, nën drejtimin e Nikolla Gruevskit, dhe propozimi i fundit i kryeministrit Hristijan Mickoski në vitin 2025, shkruan Flaka

Në vitin 2009, qeveria e Gruevskit miratoi një ligj me qëllim të qartë: të ndihmojë financiarisht familjet që lindin fëmijën e tretë dhe të katërt. Kjo politikë, edhe pse fillimisht kishte sfida kushtetuese lidhur me trajtimin e pabarabartë midis komuniteteve, u përmirësua nëpërmjet ndërhyrjeve juridike që garantuan barazi për të gjithë qytetarët. Përmes kësaj mase, nënat që lindin fëmijën e tretë marrin një shtesë mujore prej mbi 8 mijë denarësh për dhjetë vite, ndërsa ato që lindin fëmijën e katërt fitojnë të drejtën e pensionit social, nëse nuk kanë pasur të ardhura të tjera. Ky model ishte një shembull i politikave stimuluese, ku qëllimi ishte të lehtësohej barrë ekonomike e familjeve dhe të inkurajohej zgjerimi i tyre në mënyrë graduale dhe të qëndrueshme.

Në anën tjetër, propozimi i vitit 2025 nga kryeministri Mickoski merr një drejtim të ndryshëm, që krijon debate të forta në opinionin publik. Ai sugjeron vendosjen e tatimeve shtesë për personat e pamartuar, si një masë për të nxitur lindshmërinë. Kjo qasje e ndëshkimit fiskal të beqarëve përbën një politikë të repressive që, përveç se është e kontestueshme në aspektin etik, ngre dyshime mbi efektivitetin e saj praktik dhe strategjik. Për më tepër, një masë e tillë rrezikon të krijojë stigmatizim social dhe të thellojë ndarjet mes qytetarëve, duke vendosur në fokus një zgjedhje personale dhe duke mos trajtuar shkaqet e thella të rënies së natalitetit, si pasiguria ekonomike apo mungesa e mundësive për strehim dhe punë të qëndrueshme.

Historiku i politikave për rritjen e lindshmërisë në Maqedoninë e Veriut dhe përvojat ndërkombëtare tregojnë qartë se modelet stimuluese dhe gjithëpërfshirëse janë më të suksesshme dhe më të pranueshme socialisht sesa ato që bazohen në ndëshkim dhe presion. Politika e vitit 2009, edhe me mangësitë e saj, u dha familjeve mbështetje konkrete dhe krijoi mundësi për zgjerim familjar. Ndërsa ideja e tatimit ndaj beqarëve, e ngjashme me praktikat e dekadave të kaluara në regjime totalitare, i kundërvihet parimeve të lirive individuale dhe të drejtës për zgjedhje personale.

Në përballje me sfidën demografike, Maqedonia e Veriut ka nevojë për politika të bazuara në mbështetje reale, barazi dhe drejtësi sociale, që të ndihmojnë të rinjtë të ndërtojnë jetë dhe familje të qëndrueshme këtu, pa u ndjerë të detyruar apo të diskriminuar. Një qasje e tillë do të forconte kohezionin social dhe do të krijonte një perspektivë të shpresëdhënëse për të ardhmen e vendit.

Politika stimuluese e vitit 2009 e qeverisë Gruevski, edhe me mangësitë e saj, ishte më produktive dhe më e qëndrueshme sesa propozimi i fundit për tatime ndaj të pamartuarve. Ndërsa masa e parë synonte të krijonte kushtet për familje më të mëdha dhe mbështetje reale, masa e dytë fokusohet në ndëshkimin dhe stigmatizimin e individëve, duke mos trajtuar shkaktarët e vërtetë të rënies së natalitetit.Një politikë e suksesshme demografike duhet të jetë gjithëpërfshirëse, e drejtë dhe stimuluese, duke ofruar mundësi reale dhe mbështetje për qytetarët, në vend që t’i detyrojë ata me taksa dhe gjoba.

Qasja ndaj stimulimit të natalitetit

• Ligji i vitit 2009 (Gruevski):
  • Politika ishte e orientuar drejt stimulimit pozitiv financiar, me ndihma direkte për nënat që lindin fëmijën e tretë dhe të katërt.
  • Kjo masë ofronte mbështetje ekonomike konkrete dhe afatgjatë (shtesa mujore deri në 10-15 vjet), si dhe përfitime të tjera si pension social për gratë që nuk kishin punësim.
  • Synimi ishte lehtësimi i barrës ekonomike të prindërimit dhe krijimi i kushteve për rritje familjare.
• Propozimi i vitit 2025 (Mickoski):
  • Përqendrohet në ndëshkimin fiskal të personave të pamartuar, në vend që të ofrojë stimuj pozitivë.
  • Tatimi shtesë synon të bëjë martesen dhe familjen një domosdoshmëri ekonomike, me presion mbi individin që nuk zgjedh rrugën tradicionale.
  • Kjo është një politikë ndëshkuese dhe disuazuese, e cila mund të prodhojë reagime negative sociale dhe etike.

Efikasiteti dhe qëndrueshmëria

• Ligji i 2009:
  • Politikë me bazë stimuluese dhe pozitive, e cila me gjithë problemet kishte një impakt të matshëm në rritjen e numrit të lindjeve të fëmijëve të tretë dhe të katërt.
  • Mbeti e vlefshme për periudha të gjata dhe krijoi një model mbështetjeje që mund të përsëritej ose përmirësohej.
• Propozimi i 2025:
  • Bazuar në eksperiencat ndërkombëtare dhe sociologjike, politika ndëshkuese si tatimi për beqarët rrallë sjell rritje reale të lindjeve dhe mund të prodhojë efekte negative, si largim të të rinjve nga vendi, ankth social dhe rebelim ndaj shtetit.
  • Nuk adreson faktorët kryesorë që ndikojnë në vendimet për familjen (ekonomia, strehimi, puna), dhe kështu ka rrezik të jetë joefektive ose dëmshme.

Në aspektin ligjor dhe social

• Ligji i vitit 2009:
  • Fillimisht kishte një problematikë kushtetuese, sepse favorizonte vetëm disa komunitete (kryesisht maqedonasët) dhe përjashtonte shqiptarët dhe disa zona tjera.
  • Pas intervenimit të Gjykatës Kushtetuese dhe iniciativave juridike, ky problem u zgjidh duke i dhënë të drejtë të barabartë gjithë qytetarëve, duke respektuar parimin e barazisë në kushtetutë.
  • Masat ishin më të përfshirëse dhe më të pranueshme socialisht, edhe pse krijuan debate për përfaqësimin etnik.
• Propozimi i vitit 2025:
  • Shfaq shqetësime të thella për pabarazi dhe diskriminim ndaj atyre që zgjedhin të mos martohen ose nuk kanë mundësi të krijojnë familje për arsye objektive.
  • Rrezikon të krijojë stigmatizim social dhe të nxisë ndarjen mes qytetarëve në bazë të statusit marital.
  • Përbën një hap prapa në aspektin e të drejtave civile dhe lirisë së individit.

Flaka