Dilema e madhe e shekullit XXI: Intelektuali vs. Opinionisti

Shkruan: Memedali Jusufi

Intelektuali sipas Comskit, Sartrit, Said,Ali Sheriatit, Gramshit Julian Benda dhe Michel Foucault
Dilema e madhe e shekullit XXI: Intelektuali vs. Opinionisti

Termi “intelektual me përmasa botërore” i referohet individëve që kanë një ndikim të jashtëzakonshëm menduar, shkencor ose kulturor që tejkalon kufijtë e një shteti dhe njihet globalisht
Punimet e tyre (shkencore, letrare, filozofike) studiohen dhe citohen në mbarë botën.
Ata shpesh marrin qëndrime për çështje të rëndësishme njerëzore, sociale ose politike, duke u bërë “ndërgjegjja” e shoqërisë në shkallë globale.
Për Umberto Eco-n, definicioni i një intelektuali nuk ka të bëjë me profesionin apo klasën shoqërore, por me funksionin kritik dhe krijues të individit.
Sipas tij, një intelektual karakterizohet nga këto pika kyçe:Intelektuali nuk është dikush që thjesht përsërit atë që di. Eco thotë se një fshatar që shpik një lloj të ri shartimi për mollët po kryen një aktivitet intelektual, ndërsa një profesor filozofie që përsërit të njëjtin leksion për 30 vjet, nuk po vepron si intelektual.Shenja e vetme e funksionit intelektual është të kritikosh atë që po bëjmë ose të shpikësh mënyra më të mira për ta bërë atë. Eco beson se intelektuali është i dobishëm për të ardhmen, jo për të tashmen e menjëhershme. Nëse një teatër merr flakë, poeti duhet të thërrasë zjarrfikësit si gjithë të tjerët. Punë e intelektualit është të paralajmërojë përpara se zjarri të bjerë: “Kujdes, ky teatër është i vjetër dhe i rrezikshëm!”.
Intelektualët duhet të jenë politikisht të angazhuar si çdo qytetar tjetër, por nuk duhet patjetër të jenë anëtarë partish. Ata mund të përdorin reputacionin e tyre për të mbështetur kauza specifike (si p.sh. mbrojtja e mjedisit
Për Ali Sheriatin, një nga mendimtarët më me ndikim të shekullit XX, intelektuali (të cilin ai e quan “Roushanfekr” – Mendje-ndritur) është një figurë krejtësisht ndryshe nga “shkencëtari” apo “akademiku” i thjeshtë.Për Sheriatin, një person mund të ketë shumë diploma, por të mos jetë intelektual. Intelektuali është ai që ka vetëdije njerëzore dhe shoqërore. Ai nuk është thjesht një person që “di”, por një person që “ndjen” vuajtjet e shoqërisë së tij Ai besonte se në epokën moderne, ku profetët nuk vijnë më, intelektualët kanë marrë misionin e tyre: të zgjojnë ndërgjegjen e fjetur të popullit dhe t’i udhëheqin ata drejt lirisë dhe drejtësisë.
Sheriati e kritikon ashpër “intelektualin e kolltukut” që vetëm teorizon nëpër kafene apo biblioteka. Intelektuali i vërtetë duhet të jetë i angazhuar në terren. Sipas tij, dija që nuk shndërrohet në veprim për të ndryshuar gjendjen e shoqërisë është e pavlerë.
Një pikë kyçe e Sheriatit është se intelektuali nuk duhet të jetë i huaj për popullin e tij. Ai kritikonte intelektualët që imitonin verbërisht Perëndimin (të cilët ai i quante “të tjetërsuar”). Intelektuali duhet të flasë gjuhën e popullit dhe të përdorë simbolet e tyre kulturore (përfshirë fenë) për t’i mobilizuar ata kundër shtypjes.
Diferenca midis “Intelektualit” dhe “Specialistit”:
Specialisti (shkencëtari, inxhinieri) zbulon “çfarë është”.
Intelektuali tregon “çfarë duhet bërë” dhe jep drejtimin moral e politik.
Përmbledhtazi, për Sheriatin, intelektuali është “ndërgjegjja e gjallë e kohës së tij”, dikush që sakrifikon rehatinë e vet për të luftuar injorancën dhe padrejtësinë.
Antonio Gramsci: Intelektuali “Organik”
Gramsci thotë se çdo grup shoqëror krijon intelektualët e vet.
Intelektuali Tradicional: Ai që mendon se është i pavarur nga politika (si priftërinjtë apo filozofët e vjetër).
Intelektuali Organik: Ky është tipi më i rëndësishëm. Ai nuk rri në “kullën e fildishtë”, por lind brenda një klase shoqërore (p.sh. punëtorët) dhe i jep asaj klase vetëdije dhe organizim. Ai është organizatori që ndihmon grupin e tij të marrë pushtetin kulturor.
Edward Said: Intelektuali si “I Huaj” (Outsider)
Për Saidin, intelektuali i vërtetë duhet të jetë gjithmonë paksa “jashtë” sistemit, asnjëherë plotësisht i rehatshëm me pushtetin.
Të flasësh të vërtetën përballë pushtetit: Ky është misioni i tij kryesor.
Said thotë se intelektuali nuk duhet të bëhet një “ekspert” i thjeshtë që paguhet nga qeveria, por duhet të mbetet një amator i angazhuar që shqetësohet për moralin dhe njerëzoren, jo për përfitimin.
Julien Benda: “Tradhtia e Intelektualëve”
Në librin e tij të famshëm, Benda akuzon intelektualët që braktisin vlerat universale (të vërtetën, drejtësinë) për t’i shërbyer pasioneve politike, nacionalizmit apo klasave specifike. Sipas tij, një intelektual i vërtetë duhet të mbrojë të vërtetën e përjetshme, edhe nëse kjo shkon kundër interesave të popullit të tij.
Michel Foucault: Intelektuali “Specifik” kundrejt atij “Universal”
Foucault tronditi botën duke thënë se epoka e “intelektualit universal” (si Volteri apo Sartri, që flisnin për çdo gjë: drejtësinë, moralin, ligjin) ka mbaruar.
Sot, intelektuali është ai që punon në sektorë specifikë (spital, universitet, laborator, burg) dhe lufton pushtetin aty ku ai ushtrohet konkretisht. Ai nuk jep leksione morale për botën, por përdor dijen e tij teknike për të çmontuar sistemet e kontrollit në fushën e tij.
Jean-Paul Sartre: Intelektuali si “I dënuar me liri”
Sartre besonte se një shkrimtar nuk bëhet intelektual derisa të përfshihet (angazhohet).
Sipas tij, nëse je intelektual, ti je përgjegjës për çdo gjë që ndodh në botë. Nëse hesht për një luftë, ti po mban anën e agresorit. Intelektuali nuk ka “pushim”; ai duhet të jetë në gjendje tensioni të vazhdueshëm me shoqërinë, duke refuzuar çdo lloj institucioni (Sartre madje refuzoi Çmimin Nobel sepse nuk donte të kthehej në një “institucion”).
Noam Chomsky: Intelektuali dhe “Prodhimi i Pëlqimit”
Chomsky ofron mbase kritikën më të ashpër për intelektualët modernë në Perëndim.Ai thotë se shumica e intelektualëve që ne shohim në media nuk janë gjë tjetër veçse “shërbëtorë të pushtetit”. Ata nuk thonë të vërtetën, por kornizojnë debatin publik në mënyrë që njerëzit të mos mendojnë jashtë kufijve të lejuar.
Intelektuali i vërtetë duhet të shpuarojë propagandën dhe të tregojë se si funksionon realisht makineria e pushtetit pas fjalëve të bukura si “demokracia” apo “liria”.
Sot po përballemi me një fenomen të ri: zhvlerësimin e intelektualit.
Demokratizimi i dijes (Internetit): Kur gjithsecili ka një platformë (social media), a ka më peshë fjala e një intelektuali?
Vdekja e ekspertizës: Shpesh një “influencer” ka më shumë ndikim te masa sesa një shkencëtar apo filozof.
Intelektuali Algoritmik: A po zëvendësohet mendimi kritik nga “trendet” e momentit?
Të gjithë këta autorë bien dakord në një pikë: Intelektuali është ai që shqetëson. Në momentin që një intelektual fillon t’u pëlqejë të gjithëve (pushtetit, masës, bizneseve), ai ka pushuar së qeni i tillë.