Gjuha shqipe kala historike, po gjuha maqedone a ka studjues te njohur?

Shkruan Memedali Jusufi

Evropian qe perkushtohen ndaj saj? Gjuha shqipe konsiderohet si një “kala historike” sepse ajo ka shërbyer si mburoja kryesore e identitetit kombëtar shqiptar përgjatë shekujve të pushtimeve dhe asimilimit.

Ajo është një nga gjuhët më të vjetra në Evropë dhe përbën një degë të veçantë në pemën e gjuhëve indoevropiane.

Kjo metaforë e kalasë bazohet në disa shtylla kryesore: Autoktonia dhe Lashtësia: Shqipja është pasardhëse e drejtpërdrejtë e ilirishtes.

Shumë toponime dhe emra fisesh të lashta gjejnë shpjegim vetëm përmes saj, duke dëshmuar praninë e pandërprerë të shqiptarëve në trojet e tyre. Mbijetesa ndaj Presioneve: Ashtu si një kala që i reziston rrethimeve, gjuha shqipe i mbijetoi shekujve të sundimit romak, bizantin, sllav dhe osman.

Ajo ruajti strukturën dhe veçantinë e saj edhe kur nuk kishte një shtet apo institucione që ta mbronin. Shtyllë e Identitetit: Gjatë Rilindjes Kombëtare, gjuha u bë simboli i bashkimit.

Siç shpreheshin rilindasit, “feja e shqiptarit është shqiptaria”, ku gjuha ishte elementi kyç që i bënte shqiptarët një komb të vetëm, pavarësisht dallimeve fetare. Dokumentet e Para: Themelet e shkruara të kësaj “kalaje” nisin me dokumente si Formula e Pagëzimit (1462) dhe Meshari i Gjon Buzukut (1555), të cilat shënojnë fillimet e lëvrimit të shqipes së shkruar.

Sot, historia e gjuhës shqipe studiohet nga albanologë të shumtë të cilët e shohin atë si një dëshmi të gjallë të historisë së Ballkanit dhe Evropës Lidhja me Ilirishten dhe Autoktonia Lidhja e shqipes me ilirishten nuk është vetëm një teori nacionaliste, por një tezë e mbështetur nga shumë albanologë të huaj dhe vendas.

Vazhdimësia Gjuhësore: Shqipja shihet si faza më e re e ilirishtes, e cila u formua rreth shekujve V-VII në trojet e Ilirisë së Jugut pas dyndjeve barbare. Toponimet: Shumë emra vendesh në Ballkan (si Scodra – Shkodra, Drivastum – Drishti) shpjegohen vetëm përmes rregullave fonetike të shqipes, duke vërtetuar se shqiptarët nuk kanë ardhur nga gjetkë, por janë pasardhës të popullsisë vendase. Dega e Veçantë: Në familjen indoevropiane, shqipja nuk rrjedh nga greqishtja apo latinishtja, por formon një degë krejtësisht të veçantë. Kjo do të thotë se ajo ka evoluar në mënyrë të pavarur për mijëra vjet.

Dokumentet e Para të Shkruara Ndonëse shqipja është folur prej mijëvjeçarësh, dëshmitë e shkruara erdhën më vonë si pasojë e rrethanave historike: “Formula e Pagëzimit” (1462): Është dokumenti i parë i shkruar shqip që njohim deri më sot. Është një fjali e shkurtër (“Unte paghesont premenit Atit et Birit et Spiritit Senit”) e shkruar nga Kryepeshkopi i Durrësit, Pal Engjëlli, për t’u përdorur nga prindërit kur nuk mund t’i dërgonin fëmijët në kishë për shkak të rrezikut osman. “Meshari” i Gjon Buzukut (1555): Ky është libri i parë i plotë në gjuhën shqipe.

Ai dëshmon se shqipja e asaj kohe ishte tashmë një gjuhë e konsoliduar, me një sistem të pasur gramatikor dhe leksikor, çka tregon se ajo ishte shkruar edhe më herët, ndonëse ato dokumente mund të kenë humbur. Kontributi i Albanologëve të Huaj Shumë dijetarë evropianë luajtën një rol kyç në “zbulimin” e vlerave të shqipes: Franz Bopp:

Në vitin 1854, vërtetoi shkencërisht se shqipja i përket familjes indoevropiane. Johann Georg von Hahn: Konsiderohet babai i albanologjisë; ai argumentoi se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve dhe pellazgëve. Gustav Meyer: Hartoi fjalorin e parë etimologjik të shqipes, duke nxjerrë në pah rrënjët e saj të lashta Shqipja si “Çelës” për Historinë e Evropës Shumë gjuhëtarë e konsiderojnë shqipen si një “fosile të gjallë”. Për shkak se është një degë e veçantë:

Ajo ndihmon shkencëtarët të kuptojnë se si kanë qenë gjuhët indoevropiane para 3000-4000 vjetësh. Pa studiuar shqipen, nuk mund të kuptohet plotësisht historia e Ballkanit antik, pasi ajo plotëson “vrimat e zeza” që lanë pas civilizimet që nuk lanë shkrime të bollshme (si ilirët apo thrakët). Roli i Shkollave Shqipe (Mbrojtja e Kalasë)

Nëse gjuha ishte kala, shkollat ishin “ushtarët” që e mbrojtën: Mësonjëtorja e Parë e Korçës (1887): Ishte akti i parë zyrtar i institucionalizimit të kësaj kalaje. Për herë të parë, gjuha që flitej nëpër oda e male u kthye në gjuhë arsimi, duke sfiduar ndalimet e rrepta të Perandorisë Osmane. Kongresi i Manastirit (1908): Këtu u vendosën “tullat” përfundimtare të alfabetit që kemi sot (latin), duke e lidhur kalanë tonë shpirtërisht dhe kulturalisht me Perëndimin.

Dialektet si Dy Kullat e Kalasë Gegërishtja dhe toskërishtja kanë shërbyer si dy shtylla që kanë pasuruar gjuhën. Pavarësisht dallimeve, ato kurrë nuk u ndanë në dy gjuhë të ndryshme, gjë që vërteton unitetin e fortë etnik të shqiptarëve.