Nga Haga në Kosovë: Projektligji që mund të ndryshojë rrjedhën e rasteve të Speciales

Me 88 vota për deputetët e Kuvendit të Kosovës e kanë votuar në lexim të dytë projektligji për Gjykatën Speciale.

Në votim kanë marrë pjesë deputetët e Lëvizjes Vetëvendosje, ata të PDK-së dhe Aleancës. Ky ligj ka qenë kërkesë e protestueve që 21 ditë, pasi Gjykata Speciale kishte dënuar ish-krerët e UÇK-së.

Projekt-ligji është inicuar nga Partia Demokratike e Kosovës dhe është mbështetur edhe nga Lëvizja Vetëvendosje dhe Aleanca. Pas marrëveshjes për votimin e Ligjit për Specialen dhe presidentin, Hamza e Kurti shtrëngojnë duart.

Projektligji i propozuar nga deputetët e PDK-së prek pikërisht shtyllat mbi të cilat është ndërtuar funksionimi i Dhomave të Specializuara: çfarë krimesh mund të gjykohen, për cilën periudhë kohore, në cilin territor, çfarë ndodh me proceset aktuale dhe ku do të vuhet dënimi.

Në praktikë, nëse miratohet në këtë formë, Specialja do të mbetet si institucion, por me një juridiksion shumë më të ngushtë se ai aktual.

1. PIKA MË E RËNDËSISHME: SPECIALJA DO TË MERREJ KRYESISHT ME PRETENDIMET PËR TRAFIKIM ORGANESH

Neni 2 i projektligjit e kufizon juridiksionin lëndor në vepra që lidhen drejtpërdrejt me pretendimet për nxjerrjen, heqjen dhe trafikimin e paligjshëm të organeve, indeve ose qelizave njerëzore, të lidhura me raportin e vitit 2011 të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës.

Në të njëjtën kategori do të hynin vrasja, tortura dhe trajtimi mizor ose çnjerëzor vetëm nëse do të kishin lidhje të drejtpërdrejtë me këto veprime dhe me vendet e ndalimit të përmendura në raport.

Kjo është një ndryshim thelbësor.

Projektligji shprehimisht përjashton nga juridiksioni i Speciales krimet e përgjithshme të luftës, krimet kundër njerëzimit dhe dhunën politike, nëse ato nuk janë element i drejtpërdrejtë i veprave që projektligji i lidh me pretendimet për marrje organesh.

Pra, debati nuk është thjesht teknik. Ndryshohet vetë fusha e krimeve që Specialja do të kishte të drejtë të gjykonte.

2. NGA JANARI 1998, NË KORRIK 1999

Ligji aktual mbulon periudhën nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000.

Projektligji e ndryshon atë në:

1 korrik 1999 – 31 dhjetor 2000.

Kjo do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e periudhës së luftës, përpara korrikut 1999, do të dilte nga juridiksioni kohor i Speciales.

Edhe juridiksioni territorial do të ngushtohej, pasi projektligji e lidh atë me veprat e kryera brenda territorit të Kosovës. Kjo është relevante edhe për rastet që lidhen me pretendime për krime në veri të Shqipërisë.

3. ÇFARË NDODH ME RASTET QË NUK DO TË KENË MË JURIDIKSION TË SPECIALES?

Këtu është një nga pjesët më të rëndësishme të projektligjit. Nëse një rast që aktualisht është në Hagë nuk do të përfshihej në juridiksionin e ri, ai nuk do të zhdukej automatikisht. Projektligji parashikon transferimin e tij në Kosovë.

Aktakuzat, dosjet dhe materialet do të mund të kalonin te Departamenti Special i Gjykatës Themelore në Prishtinë, ndërsa kallëzimet penale, hetimet dhe dosjet e ndjekjes te Prokuroria Speciale e Kosovës.

Kjo do të krijonte një ndryshim të madh institucional:

Hagë → Prishtinë.

Pra, një pjesë e procedurave që sot zhvillohen në kuadër të sistemit të Dhomave të Specializuara do të mund të kalonin në sistemin e drejtësisë së Kosovës.

4. ÇFARË NDODH ME PERSONAT E PARABURGOSUR?

Projektligji parasheh që personat në paraburgim në rastet që do të transferoheshin në Kosovë të silleshin në territorin e Kosovës.

Pas mbërritjes, personi duhet të paraqitet para gjyqtarit kompetent brenda 48 orësh, i cili do të vendoste për vazhdimin e paraburgimit ose masat alternative sipas ligjit kosovar.

Kjo do të ndryshonte edhe regjimin procedural nën të cilin do të vazhdonin disa raste.

5. PIKA QË MUND TË PREKË DREJTPËRDREJT DËNIMET: 15 VJET MAKSIMUM

Projektligji përcakton se Specialja nuk do të mund të shqiptonte dënim më të gjatë se 15 vjet burgim.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026 ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit.

Sipas raportimit të KOHA-s, Thaçi dhe Krasniqi janë dënuar me nga 25 vjet, Veseli me 18 vjet dhe Selimi me 13 vjet. Aktgjykimi nuk është ende i formës së prerë dhe mbrojtja ka paralajmëruar apel.

Projektligji e lidh kufirin 15-vjeçar edhe me parimin lex mitior, pra aplikimin e ligjit më të favorshëm për të pandehurin/dënuarin kur plotësohen kushtet juridike.

Kjo është një prej pikave që mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta në rastet ekzistuese, por nuk duhet interpretuar automatikisht si lirimi i të dënuarve. Vetë raportimi për projektligjin thekson se miratimi i tij nuk do të nënkuptonte vetvetiu anulimin e aktgjykimeve ekzistuese.

6. DËNIMET DO TË VUAJESHIN NË KOSOVË

Projektligji hap mundësinë që personat e dënuar nga Dhomat e Specializuara t’i vuajnë dënimet në institucionet korrektuese të Kosovës, në vend të sistemit jashtë Kosovës.

Kjo e ndryshon edhe një element simbolik dhe praktik të Speciales:

nga gjykimi dhe vuajtja e dënimit jashtë Kosovës → drejt një sistemi ku ekzekutimi i dënimit bëhet në Kosovë.

7. FALJA NGA PRESIDENTI

Projektligji parashikon gjithashtu që personat me aktgjykim të formës së prerë të mund të jenë subjekt i faljes individuale nga Presidenti i Kosovës.

Por pikërisht këtu ekziston një çështje juridike që kërkon shqyrtim të veçantë.

Ligji aktual për Faljen ka kufizime për persona të dënuar për vepra të caktuara kundër së drejtës ndërkombëtare, ndërsa Kodi Penal i Kosovës i përfshin krimet e luftës në këtë kategori. Prandaj, zbatimi praktik i kësaj dispozite mund të kërkojë harmonizim të legjislacionit.

8. PO THAÇI, VESELI, KRASNIQI DHE SELIMI?

Kjo është pyetja politike dhe juridike që po dominon debatin.

Projektligji nuk thotë se ata lirohen automatikisht.

Për më tepër, sipas shpjegimit të projektligjit, procedurat e apelit do të vazhdonin në strukturën ekzistuese të Speciales. Në rast të rigjykimit, do të aplikohej juridiksioni i ri; ndërsa nëse një pjesë e çështjes nuk do të hynte në juridiksionin e ri, ajo do të mund të transferohej në Kosovë.

Pra, rruga juridike do të ishte më komplekse se formula:

“Miratohet ligji = lirohen të akuzuarit.”

Kjo formulë nuk mbështetet nga teksti i publikuar.

9. ÇËSHTJA MË E MADHE: A MUND TA BËJË KUVENDI KËTË?

Këtu fillon pjesa më e ndërlikuar.

Dhomat e Specializuara nuk janë krijuar vetëm përmes një ligji të zakonshëm. Ato lidhen me ndryshimin kushtetues, ligjin special dhe zotimet ndërkombëtare të Kosovës.

Për këtë arsye, ekspertët juridikë kanë ngritur pikëpyetje nëse Kuvendi mund ta ndryshojë në këtë mënyrë mandatin e tyre vetëm përmes një ligji.

Vetë Dhomat e Specializuara kanë deklaruar se nuk janë konsultuar për këtë nismë.

Nga ana tjetër, Qeveria e Kosovës më 2 tetor vlerësoi se nuk ka pengesa ligjore për procedimin e nismës.

Kjo do të thotë se ekziston një dallim i rëndësishëm mes dy pyetjeve:

A mund të procedohet projektligji? – Po.

A do të jetë çdo dispozitë e tij juridikisht e zbatueshme nëse miratohet? – Kjo mbetet çështje për shqyrtim kushtetues dhe ndërkombëtar.

10. ÇFARË KA NDODHUR DERI TANI?

Projektligji nr. 11/L-001 është pranuar në Kuvend më 22 shtator 2026 dhe është shpërndarë më 3 tetor.

Më 5 tetor, Kuvendi e kaloi në lexim të parë me 91 vota pro, pa vota kundër dhe pa abstenime nga deputetët pjesëmarrës. LDK-ja nuk mori pjesë në votim.

Pra, aktualisht nuk është ligj në fuqi.

Ai ka kaluar vetëm fazën e parë.

Pasojnë shqyrtimi në komision, amendamentet e mundshme, leximi i dytë dhe votimi përfundimtar.

PËRMBLEDHJE: ÇFARË DO TË NDRYSHONTE?

Përfundimi analitik

Thelbi i projektligjit nuk është “mbyllja” e Gjykatës Speciale, por riformatimi i saj.

Nëse miratohet në formën aktuale, ajo do të kishte një mandat shumë më të ngushtë, ndërsa një pjesë e proceseve do të zhvendosej nga Haga në sistemin e drejtësisë së Kosovës. Njëkohësisht, kufiri 15-vjeçar për dënimet, mundësia e vuajtjes së dënimit në Kosovë dhe dispozita për faljen presidenciale e bëjnë projektligjin shumë më të rëndësishëm sesa një ndryshim teknik të juridiksionit.

Por pika vendimtare mbetet juridike: sa nga këto ndryshime mund të zbatohen realisht duke pasur parasysh bazën kushtetuese dhe zotimet ndërkombëtare mbi të cilat është themeluar Specialja. Kjo është çështja që pritet të jetë në qendër të debatit gjatë fazave të ardhshme të projektligjit. Gazeta Flaka