Qosja, akademiku i shquar, zëri i së vërtetës dhe porosia e madhe e tij

Memedali Jusuf

Rexhep Qosja u nda nga jeta më 23 prill 2026, në moshën 89-vjeçare. I cilësuar si “zëri i së vërtetës” dhe një nga figurat qendrore të mendimit kritik shqiptar, ai la pas një trashëgimi të pasur letrare e shkencore.
Vepra e tij “ Ceshtja shqiptare “ Historia dhe Politika “ eshte nje testament politike .
Ai njihet si një “Diogjen shqiptar”, një kërkues i pamëshirshëm i së vërtetës që nuk iu nënshtrua presioneve politike, duke kulmuar me përballjen historike të vitit 1988 në Beograd.
Për Rexhep Qosjen, e vërteta nuk ishte thjesht një fakt historik, por një mision moral.
Për akademiku Rexhep Qosja e vërteta është “e dhimbshme” për shqiptarët sepse ajo shërben si një pasqyrë që demaskon dobësitë tona kolektive dhe dështimet e elitave që preferojmë t’i mbajmë të fshehura nën petkun e miteve apo lavdisë së dikurshme.
Bashkimi Kombetar eshte domosdoshmeri dhe verteta me e madhe shqiptareve sipas Rexhep Qoses. “E vërteta shqiptare”, sipas akademikut nuk është një koncept abstrakt, por një analizë e drejtpërdrejtë dhe shpesh e hidhur e realitetit kombëtar. Për Qosjen, kjo e vërtetë përbëhet nga disa shtylla kryesore që ai i mbrojti gjatë gjithë jetës së tij intelektuale:
Për Qosjen, e vërteta jetike e shqiptarëve është bashkimi i Kosovës me Shqipërinë. Ai argumentonte se: Kjo nuk është thjesht një dëshirë romantike, por një zgjidhje praktike për të krijuar kushte më të mira ekonomike, politike dhe kulturore.
Bashkimi duhet të ndodhë si një vullnet i brendshëm, pa pritur që ai të realizohet vetvetiu përmes integrimit në Bashkimin Evropian
Në veprën e tij epokale “Populli i ndaluar”, ai shpërfaq të vërtetën e dhimbshme të shqiptarëve në ish-Jugosllavi: Ai denoncoi shtypjen sistematike dhe përpjekjet për të fshirë identitetin shqiptar, duke u bërë udhëheqës shpirtëror i lëvizjes për liri në vitet ’90.
E vërteta shqiptare, sipas tij, kalon përmes njohjes së historisë pa mite dhe pa gënjeshtra politike.
Qosja e konsideronte gjuhën e njësuar letrare si të vërtetën më të madhe që mban gjallë kombësinë. Ai ishte një mbrojtës i rreptë i standardit të vitit 1972, duke e parë çdo thirrje për ndryshimin e tij si një përpjekje për të dëmtuar unitetin e kombit
: Ai besonte se e vërteta kërkon guxim dhe se intelektualët që heshtin përballë të keqes bëhen bashkëpunëtorë në “krimet kundër së vërtetës”. Ai i shihte politikanët si “shfrytëzues të popullit” që shpesh sakrifikojnë interesat kombëtare për përfitime personale.
Veprat si “Të vërtetat e vonuara” dhe “Ideologjia e shpërbërjes” dokumentojnë betejën e tij për të nxjerrë në dritë këto të vërteta, pavarësisht kostos personale apo sulmeve nga kundërshtarët.
Një nga pikat më të nxehta të “të vërtetës” së tij ishte debati i vitit 2006 me
Ismail Kadarenë mbi identitetin shqiptar.
Ndërsa Kadare mbrojtte tezën e një identiteti të pastër evropian, Qosja në librin “Të vërtetat e vonuara” argumentonte se shqiptarët i takojnë të dy qytetërimeve: atij të krishterë (evropian) dhe atij islamik (lindor).
: Ai e shihte çdo përpjekje për të mohuar trashëgiminë osmane/islamike si një “racizm kulturor” që mund të çonte në ndarje të reja brenda kombit. Për Qosjen, e vërteta shqiptare është gjithëpërfshirëse dhe jo përjashtuese.
Në kryeveprën e tij, “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, Qosja shpërfaq një të vërtetë tronditëse: si një regjim (ai jugosllav) mund të deformojë shpirtin e një njeriu.
Ai tregon se e vërteta shqiptare nën okupim nuk ishte vetëm vrasja fizike, por tentimi për të na kthyer në “hije” të vetvetes, duke na detyruar të spiunojmë e të dyshojmë te njëri-tjetri
Për Qosjen, e vërteta është se liria nuk dhurohet, ajo fitohet përmes refuzimit të vazhdueshëm për t’u nënshtruar.
Ai argumentonte se e vërteta e dhimbshme e Shqipërisë dhe Kosovës pas luftës/diktaturës është se ne ndryshuam sistemin, por jo mendësinë. Ai kritikoi ashpër “demokracinë fasadë” ku vota shitet dhe blihet.
Qosja demaskoi tendencën shqiptare për të krijuar “idhuj” politikë, duke thënë se kjo është e vërteta që na mban prapa: ne kërkojmë shpëtimtarë, në vend që të ndërtojmë institucione.
Për të, letërsia nuk është zbukurim, por “arkiva e dhimbjes kombëtare”. Ai insistonte se pa njohur Naimin, Fishtën apo Migjenin, ne nuk mund ta kuptojmë kush jemi, sepse aty është e vërteta e ëndrrave dhe dështimeve tona.
Në vitet e fundit, deri në vdekjen e tij më 23 prill 2026, Qosja jetoi me të vërtetën e tij më personale: vetminë e madhe.
Ai ishte i vetëdijshëm se fjala e tij shpesh nuk pëlqehej sepse ishte “thika në plagë”. Ai e shihte veten si një roje të vjetër që nuk lejon harresën, duke thënë: “Unë nuk shkruaj për të kënaqur bashkëkohësit, por për t’i dalë zot të vërtetës që do t’u duhet pasardhësve.
Për Qosjen, “e vërteta shqiptare” është një proces i dhimbshëm vetëpastrimi. Nuk mjafton të jesh shqiptar me gjak; duhet të jesh shqiptar me ndërgjegje, me kritikë dhe me dashuri që nuk të lejon të heshtësh kur gjërat shkojnë keq
Qosja e konsideronte heshtjen e intelektualëve përballë të keqes si një “krim kundër së vërtetës”. Dhimbja këtu vjen nga kuptimi se ata që duhet të ishin drita e kombit, shpesh kanë zgjedhur konformizmin apo përfitimin personal.
Ai e shihte me dhimbje faktin që shoqëria po rrëshqiste drejt një humbjeje të idealeve të Rilindjes, duke u zëvendësuar me një mendësi që ai e quante “ideologjia e shpërbërjes”. E vërteta shqiptare, sipas tij, tregon se ne shpesh kërkojmë të marrim nga atdheu më shumë sesa t’i japim atij
Një nga të vërtetat më të ashpra që ai artikuloi ishte se qëndrimi i gjatë i udhëheqësve autoritarë në pushtet nuk është forcë e tyre, por “dobësi e popullit”. Kjo diagnozë është e dhimbshme sepse ia kthen përgjegjësinë individit dhe shoqërisë, duke mos lejuar fajësimin e thjeshtë vetëm të një personi