35 vjet nga Kushtetuta e parë: Nga mospërfshirja e shqiptarëve në vitin 1991 te Marrëveshja e Ohrit pas konfliktit të vitit 2001
Më 17 nëntor 1991, Kuvendi i atëhershëm i Republikës së Maqedonisë miratoi Kushtetutën e parë të shtetit të pavarur, duke vendosur themelet e rendit të ri kushtetues dhe juridik. Por, 35 vjet më vonë, kjo datë rikthen edhe një kapitull të rëndësishëm të historisë politike të vendit: raportin mes shtetformimit maqedonas dhe kërkesave të shqiptarëve për barazi kushtetuese, politike dhe institucionale.
Kushtetuta e vitit 1991 u miratua në periudhën e shpërbërjes së federatës jugosllave, pas referendumit të 8 shtatorit 1991, kur qytetarët votuan për shtet të pavarur dhe sovran. Megjithatë, procesi i pavarësimit nuk u shoqërua me konsensus të plotë ndëretnik.
Shqiptarët kundërshtuan karakterin etnik të Kushtetutës së vitit 1991
Një nga kontestimet kryesore të përfaqësuesve politikë shqiptarë lidhej me preambulën e Kushtetutës së vitit 1991, e cila e përcaktonte Maqedoninë si shtet kombëtar të popullit maqedonas, ndërsa shqiptarët dhe bashkësitë e tjera i trajtonte si kombësi.
Ky formulim u kundërshtua nga përfaqësuesit shqiptarë, të cilët kërkonin njohjen e barazisë së tyre kushtetuese dhe të statusit të tyre si pjesë përbërëse e shtetit. Për këtë arsye, një pjesë e konsiderueshme e komunitetit shqiptar bojkotoi referendumin e vitit 1991, ndërsa deputetët shqiptarë nuk e mbështetën Kushtetutën e miratuar më 17 nëntor.
Për shqiptarët, çështja nuk ishte vetëm miratimi i një akti juridik për një shtet të ri, por edhe përcaktimi i pozitës së tyre në atë shtet. The Princeton Encyclopedia of Self-Determination+1
Konflikti i vitit 2001 dhe Marrëveshja e Ohrit ndryshuan karakterin kushtetues të shtetit
Një dekadë pas pavarësimit, tensionet e akumuluara politike dhe ndëretnike kulmuan me konfliktin e armatosur të vitit 2001. Konflikti nxori në pah çështjet e pazgjidhura të përfaqësimit të shqiptarëve, përdorimit të gjuhës shqipe, decentralizimit dhe pjesëmarrjes së barabartë në institucionet shtetërore.
Më 13 gusht 2001, përfaqësuesit e partive kryesore politike maqedonase dhe shqiptare nënshkruan Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, e cila u bë bazë për ndryshime të rëndësishme kushtetuese dhe institucionale.
Më 16 nëntor 2001, Kuvendi miratoi 15 amendamentet kushtetuese që buronin nga kjo marrëveshje. Ndryshimet prekën drejtpërdrejt mënyrën e përcaktimit të shtetit, statusin e gjuhës shqipe, përfaqësimin e drejtë dhe adekuat, decentralizimin dhe mekanizmat e mbrojtjes së të drejtave të bashkësive. Every CRS Report+2
Ndër ndryshimet më të rëndësishme të vitit 2001 ishin:
- Preambula kushtetuese: Shteti u përcaktua mbi bazën e qytetarëve dhe barazisë së tyre, duke përfshirë popullin maqedonas dhe qytetarët që u përkasin bashkësive të tjera.
- Gjuha shqipe: U zgjerua përdorimi zyrtar i gjuhës që flitet nga së paku 20 për qind e popullsisë, në përputhje me dispozitat kushtetuese.
- Përfaqësimi i drejtë dhe adekuat: U vendosën garanci për përfaqësimin e bashkësive në institucionet publike.
- Shumica e dyfishtë (Badinteri): U krijua mekanizmi që kërkon edhe mbështetjen e shumicës së deputetëve që u përkasin bashkësive joshumicë për çështje të caktuara që prekin të drejtat e tyre.
- Decentralizimi: Kompetencat e pushtetit lokal u zgjeruan, duke synuar përfshirje më të madhe të komuniteteve në vendimmarrje.
Këto ndryshime përbënin një riformatim të rëndësishëm të marrëdhënieve ndëretnike dhe të sistemit institucional të vendit. Every CRS Report+2
Nga Republika e Maqedonisë te Maqedonia e Veriut
Kushtetuta e vitit 1991 pësoi ndryshime të tjera ndër vite. Një ndër më të rëndësishmet ishte amendamenti kushtetues i vitit 2019, pas Marrëveshjes së Prespës, me të cilin emri kushtetues i shtetit u ndryshua në Republika e Maqedonisë së Veriut.
Ndërkohë, pranimi në Organizatën e Kombeve të Bashkuara më 8 prill 1993, fillimisht nën referencën e përkohshme FYROM, shënoi një tjetër etapë të rëndësishme të subjektivitetit ndërkombëtar të shtetit.
35-vjetori me diskutime në Kuvend
Me rastin e 35-vjetorit të miratimit të Kushtetutës së parë, sot në Kuvendin e Maqedonisë së Veriut do të organizohen diskutime tematike për miratimin e aktit më të lartë juridik dhe procesin e pavarësimit të shtetit.
Por, përtej përvjetorit institucional, historia kushtetuese e vendit nuk mund të kuptohet pa dy momente vendimtare: Kushtetutën e vitit 1991, e cila nuk siguroi konsensusin e përfaqësuesve shqiptarë, dhe ndryshimet e vitit 2001, të cilat pas konfliktit të armatosur dhe Marrëveshjes së Ohrit ndryshuan ndjeshëm bazën kushtetuese të marrëdhënieve ndëretnike.
Marrëveshja e Ohrit mbetet një nga momentet kyçe të historisë moderne të Maqedonisë së Veriut, ndërsa zbatimi i plotë i parimeve të saj vazhdon të jetë një nga temat kryesore të debatit politik dhe institucional në vend.














