ВМРО-ДПМНЕ зборува за корупција? Ајде, ве молам!

Пишува: Driton Zenku

ВМРО-ДПМНЕ нема морален легитимитет да зборува со авторитет за корупција, поради својата историја натрупана со сериозни коруптивни скандали.

Кога субјект со таква историја го обвинува корупцијата кај другите, тоа често се перципира како политичка хипокризија, особено кога недостасува саморазмислување, јавно извинување или искрено дистанцирање од компромитирани лица во партијата.

Со оглед на негативниот биланс на ВМРО-ДПМНЕ во борбата против корупцијата во периодите на нивното владеење, особено од 2006 до 2017 година, етичкиот и политичкиот капацитет на оваа партија да ги адресира прашањата за корупција на кредибилен начин е длабоко компромитиран. Секој таков дискурс од оваа партија бара внимателна анализа на политичките мотиви и историско контекстуализирање на претходните ставови и активности.

Зошто?

Владеењата на ВМРО-ДПМНЕ во Република Северна Македонија во периодите 1998–2002 и 2006–2017 претставуваат две важни фази во формирањето и институционализацијата на корупцијата и „запленувањето“ на државата.

Додека во првиот мандат коруптивните практики беа претежно опортунистички и расфрлани, во вториот период тие се трансформираа во добро организиран и централизирано контролиран систем на политичка власт над државните институции.

1. Прво владеење (1998–2002): Консолидација на клиентелизмот
   По победата на парламентарните избори во 1998, ВМРО-ДПМНЕ формира коалициска влада со Демократската партија на Албанците (ДПА), со фокус на пазарна економија и евроатлантски интеграции. Меѓутоа, владеењето се карактеризираше со недостиг на транспарентност и институционализација на приватни интереси во јавниот сектор.

Приватизација

Процесот на приватизација беше брз и без јасни критериуми, често исклучувајќи сериозни странски инвеститори. Значителен дел од општественото богатство заврши во рацете на поединци поврзани со партијата, преку нетранспарентни договори и намерно потценување на вредноста на средствата. Ова создаде основа за нова економска класа поврзана со политичката елита.

Афери и одговорност

Во овој период се појавија бројни скандали со инволвирани клучни фигури од владата и јавната администрација, како случаите „Макпетрол“ и „Случајот Хипотеки“. Иако беа отворени претходни истраги, ниту еден кривичен процес не заврши со јасна одговорност, што придонесе за култура на неказнивост.

Последици, фатални за државата и општеството

Владата го заврши својот мандат во политичка и општествена криза, особено по конфликтот од 2001 година, со голем дефицит на легитимитет. Според извештаите на меѓународните организации, во овој период се консолидираше модел на клиентелизам и политичка употреба на државните институции, иако со помалку сложена форма отколку во наредните години.

2. Второ владеење (2006–2017): Институционализирано запленување на државата
   Владеењето од 2006 до 2017, под раководство на Никола Груевски, беше обележано со бројни коруптивни афери, меѓу кои:

• Проектот „Скопје 2014“, обвинет за расипништво на стотици милиони евра јавни пари;
• Скандалот со масовни прислушувања (2015), каде излегоа на виделина разговори за изборни манипулации, влијание врз правосудството и контрола на медиумите;
• Бегството на поранешниот премиер Груевски за да избегне затвор за злоупотреба на службената положба;
• Казни и истраги на десетици високи функционери од партијата од Специјалното јавно обвинителство (СЈО).

Вториот период означи нова фаза, во која корупцијата и политичката контрола врз институциите станаа клучни за функционирањето на државата.

Контрола на институциите

По 2006, ВМРО-ДПМНЕ започна систематска офанзива за целосна контрола на сите клучни сегменти на државата – вклучувајќи го судството, обвинителството, јавната администрација, полицијата, тајните служби и медиумите. Преку партиски вработувања, институционален притисок и манипулација со законските процедури, се воспостави централизирана доминација над независните институции.

Проектот „Скопје 2014“ и економската корупција

Еден од најпознатите симболи на овој период е урбанистичкиот проект „Скопје 2014“, кој вклучуваше изградба на десетици споменици, јавни згради и конструкции во необарокен стил. Претставен како иницијатива за „засилување на македонскиот идентитет“, проектот се реализираше по многу поголеми трошоци од предвидените и беше придружен со бројни сомнежи за злоупотреба на јавни средства, клиентелистички договори и корупција во јавните набавки.

Афери од висок профил и истраги на СЈО

По 2015, со објавување на прислушуваните материјали од опозицијата, излегоа докази за масовни злоупотреби на власта, вклучувајќи изборни манипулации, контрола врз судството, незаконско следење на граѓани и нелегални финансиски придобивки. Во резултат се формираше Специјалното јавно обвинителство (СЈО), кое почна истраги за низа афери како:

• „Титаник“ – манипулација на изборниот процес;
• „Траекторија“ – злоупотреба на средства за автопатишта;
• „ТНТ“ – уништување на зградата „Космос“ по политички мотиви;
• „Тортури“ – институционално насилство врз притвореници;
• „Талир“ – нелегално финансирање на партијата и изградба на нејзината зграда.

Инструментализација на институциите на правдата

За време на овој период, покрај заземањето на судството и контролата врз медиумите, се покажа висок степен на инструментализација на Јавниот обвинител и судовите за селективно гонење или заштита на политички и економски фигури. Додека истрагите против функционерите од опозицијата често се водат со брзо темпо, случаите кои се однесуваат на претставници на власта се одлагаа или затвораа.

И што сега?

Владеењата на ВМРО-ДПМНЕ во периодите 1998–2002 и 2006–2017 претставуваат две фази на еволуцијата на систем длабока корупција и заземање на државата. Во првата фаза се поставија темелите на модел каде што приватните и политичките интереси вмешуваа во државното донесување одлуки без функционален механизам за контрола и одговорност. Во втората фаза, овој модел стана порафиниран и институционализиран до степен што го оневозможи функционирањето на владеењето на правото и сериозно го загрози демократскиот перспектив на земјата.

Овој историски развој на моделот на заземање на државата бара сериозна рефлексија за реформата на јавните институции, независноста на судството, политичката одговорност и градење демократска култура која го поставува граѓанинот и правото над партиските интереси.

Изградба на партиската зграда – Белата палата – Симбол на заземањето на државата

Во периодот 2006–2017, ВМРО-ДПМНЕ стана најдоминирачка политичка сила во Северна Македонија. Во тоа време, партијата изгради импозантна зграда како централа во Скопје – објект што брзо стана симбол на политичко влијание, но и на корупција и злоупотреба на јавната сопственост.

Вратувањето на ВМРО-ДПМНЕ на власт по трет пат

ВМРО-ДПМНЕ се врати на власт на парламентарните избори во 2024 година, предводена од Христјан Мицкоски. Во декември 2017, тој беше избран за лидер на ВМРО-ДПМНЕ, наследувајќи го Никола Груевски. Во периодот 2015–2017, Мицкоски работеше како советник за енергетика на премиерите Никола Груевски и Емил Димитриев. Во 2016, беше назначен за директор на Јавното претпријатие за производство на електрична енергија (ЕЛЕМ).

Премиерот и лидерот на ВМРО-ДПМНЕ, Христјан Мицкоски, поседува или има врски со семејни бизниси во областа на хидроцентрали, додека истовремено формира ново министерство за енергетика, рударство и минерални ресурси – што поставува сериозни прашања за конфликт на интереси, заземање на државата и злоупотреба на власта за лични или блиски бенефити.

1. Конфликт на интереси:
   Доколку државен лидер поседува, контролира или има директни врски со бизниси во одреден сектор и формира или контролира институции кои го регулираат истиот сектор, тоа претставува јасен конфликт на интереси.
   Создавањето министерство што директно ја надгледува областа каде што тој (или неговото семејство) има економски интереси му овозможува влијание врз регулативи, дозволи, субвенции и политики кои можат да фаворизираат тие бизниси.
2. Заземање на државата:
   Ова е класичен пример на заземање на државата, каде јавните институции се создадени или контролирани за да ги заштитат или зајакнат приватните интереси на власта, а не јавниот интерес.
3. Потенцијал за системска корупција:
   Контролирајќи ја енергетската политика и важните природни ресурси преку посебно министерство, премиерот создава структура за канализирање инвестиции, јавни набавки и лиценци, можеби во корист на поврзани бизниси или блиски на семејството.

Институционален и јавен ризик:

• Загуба на довербата на јавноста во институции што се доживуваат како заземени за тесни интереси;
• Оневозможување на фер конкуренција во енергетскиот сектор;
• Голем ризик од елитна корупција каде што правилата за еднаквост пред законот повеќе не функционираат;
• Разурнување на транспарентноста и демократската контрола над природните ресурси.

Создавањето министерство посветено на поле каде што лидерот на власта има директни приватни интереси е црвен аларм за демократијата, владеењето на правото и фер економијата. Оваа ситуација бара строга институционална контрола, истрага од антикорупциските органи, како и јавен и медиумски притисок за транспарентност.

Деклариран имот на Мицкоски

Според официјалните декларации за имот поднесени во надлежните институции во Северна Македонија, премиерот Христјан Мицкоски пријавил имот во вкупна вредност од околу 506.036 евра.

Важно е да се истакне дека во декларацијата, Мицкоски не ги вклучил имотите на членовите на неговото семејство. Овој факт предизвика дискусии и критики од опозицијата и граѓанското општество, кои бараат поголема транспарентност во врска со имотот на јавните функционери.

Понатаму, во минатото, Мицкоски бил поврзан со сопственост на мали хидроцентрали преку различни компании, кои подоцна пријавил дека ги продал. Овие врски покренаа прашања за можен конфликт на интереси, особено со оглед на неговата претходна улога како советник за енергетика и директор на ЕЛЕМ.

Во заклучок, иако декларираната имот на Мицкоски е во согласност со законските барања, недостигот на одредени детали и претходните деловни врски будат сомнежи за транспарентност и можен конфликт на интереси.

ВМРО-ДПМНЕ и корупцијата?

ВМРО-ДПМНЕ историски се соочува со низа обвинувања и големи скандали за корупција и злоупотреба на власта.

Врвот на овие афери беше достигнат со објавувањето на прислушкуваните разговори во 2015 година, кои ги открија високите вклучености на функционерите на партијата во сериозни кршења на законот, вклучувајќи изборни манипулации, политички влијанија врз судството, наместени тендери и незаконски прогонувања.

Овие скандали доведоа до оставката на историскиот лидер Никола Груевски, кој подоцна беше осуден за злоупотреба на службена должност и избега од земјата. Репутацијата на ВМРО-ДПМНЕ во борбата против корупцијата останува постојано дискредитирана.

Врз основа на историското искуство и политичката реалност, е многу дискутабилно дали ВМРО-ДПМНЕ може реално да се бори против корупцијата.

Зошто?

• Оптоварената коруптивна минатост: ВМРО-ДПМНЕ е партијата која беше во центарот на најголемите коруптивни афери во историјата на Северна Македонија.

И зошто?

Минатото натоварено со корупција: ВМРО-ДПМНЕ е партија која била во центарот на некои од најголемите корупциски афери во историјата на Северна Македонија. Скандалите со прислушувањето (2015), случаите „Титаник“, „ТНТ“, „Траекторија“, „Шлаканица“ па сè до бегството на Никола Груевски се докази за структура изградена врз клиентелизам и злоупотреба на власта.

Враќање на старите ликови: Иако партијата тврди дека е реформирана под водство на Христијан Мицкоски, многу фигури блиски до поранешниот режим сè уште се активни или се вратени во одлучувачки позиции. Ова предизвикува сериозни сомнежи за искреноста на секоја борба против корупцијата.

Конфликт на интереси: Самиот актуелен претседател и сега премиер, Христијан Мицкоски, е обвинет за сомнителни врски во енергетскиот сектор и конфликт на интереси – ситуација што го доведува во прашање неговиот интегритет и волја за непристрасно гонење на корупциските случаи.

Партија цврсто поврзана со поранешните корупциски структури, која не направи целосна транспарентност за минатото и која е водена од фигури со сомнителни интереси, нема морален или практичен легитимитет за да води вистинска борба против корупцијата. Секоја таква иницијатива, без внатрешно прочистување и казнување на одговорните, останува само политичка реторика.

Блискоста на Христијан Мицкоски со поранешните функционери на режимот на Никола Груевски е еден од клучните елементи што предизвикува сериозни прашања за “реформскиот” карактер на актуелното раководство на ВМРО-ДПМНЕ.

Факти и индикации:

• Именување од самиот Груевски: Христијан Мицкоски не е независна фигура од поранешниот режим — напротив, тој е директен производ на истиот. Тој беше именуван за енергетски советник на Груевски, а потоа стана директор на МЕПСО и ЕЛЕМ (сега ЕСМ), клучни институции во енергетскиот сектор.
• Политичко наследство: Мицкоски беше избран за претседател на ВМРО-ДПМНЕ во 2017 година, во период кога партијата се обидуваше да се справи со кризата по падот на Груевски. Наместо да направи јасно отстапување од минатото, тој често има заштитнички дискурс кон клучните фигури на поранешниот режим, релативизирајќи ги или минимизирајќи ги аферите и обвиненијата.
• Поддршка од “старите структури”: Некои од блиските соработници на Груевски останаа поврзани со партијата или се вратија на политичката сцена под водство на Мицкоски. Ова покажува дека, и покрај козметичките обиди за “реформа”, не се случи искрено и длабоко дистанцирање од компромитираните структури.
• Политички наратив и виктимизација: Мицкоски постојано зборува за „политички прогон“ на поранешни функционери на ВМРО, прикажувајќи ги како жртви на претходната власт (владата на Заев). Овој пристап сугерира морална, политичка и лична блискост со оние што се одговорни за многу од корупциските скандали.
  Блискоста на Мицкоски со ликовите од режимот на Груевски не е само историска, туку и активно присутна во начинот на кој тој ја води партијата и го обликува политичкиот дискурс. Ова сериозно го компромитира секое тврдење за промена или реформа, и отежнува да се верува дека ВМРО-ДПМНЕ под негово водство може да изгради институции што се чисти и независни од интересите на минатото. Flaka