Raporti i AFET – mes standardeve evropiane dhe realpolitikës gjeopolitike

Redaksia Flaka

Raporti i AFET-it, në pamje të parë, paraqitet si një dokument teknik dhe i balancuar që synon të vlerësojë progresin e Maqedonisë së Veriut në rrugën drejt Bashkimit Evropian. Por një analizë më e thelluar zbulon se pas gjuhës diplomatike dhe formulimeve “kompromis”, qëndron një kritikë e fortë ndaj kapjes së shtetit, politizimit të institucioneve dhe ndikimit të jashtëm destruktiv, që vendi nuk arrin ose nuk dëshiron t’i përballojë.

1. Një raport që më shumë ngre alarme sesa vlerëson përparim

Pothuajse çdo temë e rëndësishme e përmendur – nga rasti Koçani, gjendja e drejtësisë, korrupsioni, financimi i partive politike, deri te ndikimi i huaj dhe projektet destabilizuese – nuk i shërben promovimit të anëtarësimit të vendit në BE, por konstatojnë ngecje sistematike dhe mungesë vullneti për reforma thelbësore.

Nëse ky është një vend “lider i rajonit” në negociata me BE-në, siç shpesh pretendohet nga qeveritë e radhës, atëherë çfarë pasqyre jep ky raport për të gjithë Ballkanin Perëndimor?

2. Gjuha “kompromisi” si mjet për të mos e quajtur kapjen e shtetit me emrin e saj

Formulimet si “mangësi në pavarësinë e institucioneve”, “mungesë progresi në reformimin e administratës” apo “shqetësime për politizim” janë terma të zbutur që fshehin realitetin brutal të një sistemi ku pushteti shpërndan poste dhe burime sipas interesit partiak dhe etnik, jo sipas meritës dhe ligjit.

Në realitet, kjo është kapje e shtetit me përmasa të qarta, dhe BE-ja, për arsye gjeopolitike, nuk e artikulon qartë për të mos e humbur ndikimin në rajon.

3. Ndikimi i jashtëm: përgjegjësi të jashtme për dështime të brendshme?

Raporti e trajton me forcë ndikimin e huaj malinj, në veçanti atë të Rusisë, Kinës, Serbisë dhe Hungarisë. Këto shqetësime janë të justifikuara dhe reale. Por ekziston një rrezik që kjo të shndërrohet në alibi politike për klasën vendore, që pranon qëllimisht të jetë pjesë e këtyre ndikimeve për përfitime afatshkurtra politike apo personale.

Në këtë mënyrë, mosfunksionimi i sistemit nuk është vetëm pasojë e ndikimit të huaj, por kryesisht e një elite që lejon dhe bashkëpunon me këto ndikime. Raporti mungon të adresojë këtë bashkëpërgjegjësi direkte.

4. Hapja e dosjeve të UDBA-s dhe KOS-it: standard selektiv apo drejtësi tranzitore?

Kërkesa për hapjen e arkivave të shërbimeve sekrete jugosllave (UDBA dhe KOS) është thelbësore për transparencën historike dhe shërimin institucional, por vjen me një nuancë politike. Ajo kërkohet me forcë vetëm pas vitit 2022, në kontekstin e kërkesave bullgare dhe përplasjes me Serbinë.

Përse BE-ja nuk e kërkonte këtë më parë? Dhe pse vetëm tani kjo çështje po paraqitet si kusht për reformim demokratik? Kjo ngre pikëpyetje nëse vërtet kemi të bëjmë me standarde të barabarta apo me instrumentalizim të së kaluarës për qëllime të tanishme politike.

5. Termi “gjuhë moderne maqedonase”: një bombë simbolike në prag të korrikut

Raporti i referohet gjuhës dhe identitetit maqedonas me formulime të kujdesshme, por çështja nëse do të quhet “maqedonisht moderne” është një provokim i hapur simbolik dhe identitar, që në vend ta qetësojë debatin, mund ta polarizojë më tej.

Këtu, BE-ja duket se po tenton ta zgjidhë konfliktin me Bullgarinë përmes “kompromiseve terminologjike” në kurriz të ndjeshmërive të brendshme maqedonase. Një strategji e tillë ka potencialin të minojë legjitimitetin e procesit të integrimit në vetë opinionin publik që duhej të fitonte.

Përfundim: Një pasqyrë reale, por me shumë peshë të dyfishtë

Raporti i AFET për Maqedoninë e Veriut përmban konstatime realiste, shqetësime legjitime dhe kërkesa të justifikuara, por gjithashtu bart brenda vetes kontradikta të brendshme:

• E kritikon politizimin, por e toleron përmes gjuhës diplomatike;
• E dënon ndikimin e huaj, por nuk ndëshkon bashkëpunëtorët e brendshëm;
• E kërkon hapjen e arkivave, por me selektivitet;
• E pranon identitetin maqedonas, por e relativizon me terma të diskutueshëm.

Në fund të fundit, raporti është më shumë një mjet presioni politik sesa një instrument i drejtësisë dhe vlerësimit të drejtë. Por megjithatë, nëse lexohen me kujdes rreshtat dhe mes rreshtave, ai jep një pasqyrë të qartë: shteti është i brishtë, institucionet të kapura dhe shoqëria e ekspozuar ndaj ndikimeve të shumta.

Pyetja e vërtetë që mbetet është: a do të ketë vullnet të brendshëm për ndryshim, apo thjesht do të imitohet reformimi për të përmbushur kërkesat formale të BE-së?